Evaluation of the effect of pre- and post-emergence herbicides on the yield and weed population of autumn-sown rainfed chickpea

Veisi, Mozhgan; Minbashi Moeini, Mehdi; Abdulahi, Abdolvahab; Moradi, Mahmoud; Porheidar Ghafarbi, Soheila

doi:10.22092/idaj.2025.370436.451

Journals List

a.z

Evaluation of the effect of pre- and post-emergence herbicides on the yield and weed population of autumn-sown rainfed chickpea

زراعت دیم ایران

Volume 14, Issue 2, December 2025, Pages 149-168 PDF (1.55 M)

Document Type: Research Paper

DOI: 10.22092/idaj.2025.370436.451

Authors

Mozhgan veisi^* ¹; mehdi minbashi moeini²; abdolvahab abdulahi³; mahmoud moradi⁴; soheila porheidar ghafarbi⁵

¹-Plant Protection Research Department, Agricultural and Natural Resources Research and Education Center of Kermanshah, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Kermanshah, Iran

²Iranian Research Institute of Plant Protection, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran.

³Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Dryland Agricultural Research Institute, Sararoud branch, Kermanshah, Iran.

⁴-Plant Protection Research Department, Agricultural and Natural Resources Research and Education Center of Kurdistan, Agricultural Research (AREEO), Education and Extension, Sanandaj, Iran.

⁵Dryland Agricultural Research Institute (Dari), Agricultural Research Education and Extension Organization (AREEO), Maragheh, Iran.

Abstract

EXTENDED ABSTRACT
Introduction: One of the major problems in autumn-sown chickpea cultivation is the presence of high weed density, which leads to a severe reduction in the yield of rainfed chickpea. The objective of this experiment was to evaluate new pre-emergence and post-emergence herbicides for controlling broadleaf weeds in rainfed chickpea cultivation. In this study, the efficacy of several herbicides applied as pre-emergence (aclonifen, flumioxazin, oxyfluorfen), post-emergence (aclonifen), early post-emergence (flumioxazin), and in combination (pre- and post-emergence) was investigated.
Methodology: This experiment was conducted during the 2022-2023 growing season in the provinces of Kermanshah, Kurdistan, and East Azerbaijan, using a randomized complete block design. The treatments included: pre-emergence application of the herbicides flumioxazin (Clean-sheet, WP 50%) at a rate of 50 g active ingredient (a.i.) per hectare, oxyfluorfen (Goal, 24% EC) at 420 g a.i. ha^-1, sulfentrazone (Spartan, WP 50%) at 100 g a.i. ha^-1, aclonifen (Noagap, SC 600) at 1200 and 1800 g a.i. ha^-1; post-emergence application of aclonifen at 300, 420, and 600 g a.i./ha; a combined treatment of pre-emergence flumioxazin (50 g a.i. ha^-1) followed by post-emergence aclonifen (300 g a.i. ha^-1); another combined treatment of pre-emergence flumioxazin (50 g a.i. ha^-1) followed by post-emergence aclonifen (420 g a.i. ha^-1); early post-emergence application of flumioxazin at 50 g a.i.ha^-1; and a control treatment (manual weeding). Weed density and dry weight were determined per plot, and the grain yield and biomass of chickpea were measured per unit area.
Research findings: The highest percentage of weed control in Kermanshah (93 to 96%), Kurdistan (70 to 85%), and East Azerbaijan (71 to 79%) was achieved by the treatments combining pre-emergence flumioxazin with post-emergence aclonifen. Furthermore, following the manually weeded control, the highest grain yield in Kermanshah, Kurdistan, and East Azerbaijan was recorded for the combined treatment of pre-emergence flumioxazin (50 g a.i. ha^-1) followed by post-emergence aclonifen (300 g a.i. ha^-1), with yields of 1409, 1293, and 982 kg ha^-1, respectively. In general, the combined treatments of pre-emergence flumioxazin and post-emergence aclonifen, due to their broader spectrum of control against broadleaf weeds, provided more effective weed management and higher yields compared to the sole herbicide applications. This combination can be recommended for use in fields experiencing high weed density during the spring season.

Keywords

Aclonifen; Broadleaf Weeds; Flumioxazin Sulfentrazone; Oxyfluorfen

Full Text

مقدمه

ایران با تولید 42/0 میلیون تن تولید نخود در سال هفتمین کشور تولیدکننده نخود در دنیا است (FAOSTAT, 2025). رتبه سوم میزان تولید در دیم، مربوط به محصول نخود است که با 233 هزار تن، 83/2 درصد از کل میزان تولید محصولات زراعی دیم را به خود اختصاص داده است. استان‌های کرمانشاه، لرستان و کردستان به ترتیب با 58/38، 22/18 و61/16 درصد سهم، رتبه‌های اول تا سوم تولیدکنندگان نخود دیم کشور هستند. سطح زیر کشت نخود دیم در سال زراعی 1402-1401 در استان کرمانشاه، آذربایجان‌شرقی و کردستان به ترتیب 140326، 13961 و 81907 هکتار بوده است (Amarnameh, Ministry of Agriculture Jihad, 2022 ).

علف‌های ‌هرز به طور قابل‌توجهی تولید نخود دیم در ایران، به‌ویژه در کشت پاییزه را محدود می‌کنند. تاکنون 64 گونه علف هرز در مزارع نخود شناسایی شده است (Veisi et al., 2019b). کاهش عملکرد دانه ناشی از تداخل علف‌های‌هرز در مناطق مختلف متغیر بوده و بین 20 تا 5/49 درصد (Bhuatada and Bhale, 2015) و 40 تا90 درصد (Gore et al.,2015) گزارش شده است. همچنین در تبریز و کرمانشاه به ترتیب 4/66 درصد و 3/48 درصد کاهش عملکرد دانه نخود گزارش شده است (Mohammadi et al., 2004). علف‌های‌هرزی مانند ماستونک (Turgenia latifolia (L.) Hoffm.)، بی‌تی‌راخ (Galium tricornutum Dandy.) و پیچک (Convolvulus arvensis L.) در کار برداشت نخود نیز اختلال ایجاد می‌کنند. میزان کاهش عملکرد، به شدت آلودگی و گونه علف‌هرز بستگی دارد. کنترل مؤثر علف‌های هرز در ابتدای رشد نخود، تأثیر بسزایی در افزایش تولید آن دارد (Bhuatada and Bhale, 2015). صلح و پالا (Solh and Pala, 1990) و سینگ و سینگ (Singh and Singh, 1992) دوره بحرانی کنترل علف‌های‌هرز نخود را 60 روز ارزیابی کرده‌اند. در حالی که تپه و همکاران (Tepe et al., 2011) عنوان نمودند که طول این دوره بستگی به شرایط محیطی، سطح آلودگی علف‌های‌ هرز، ترکیب جمعیت علف‌های‌ هرز، سطح رطوبت و حاصلخیزی خاک دارد.

از جمله مهمترین علف‌های هرز پهن‌برگ استان کرمانشاه می‌توان به کاسنی (Cichorium intybus L.)، پیچک، جغجغک، خلر (Lathyrus spp.)، بی‌تی‌راخ و گلرنگ وحشی (Carthamus oxycantha M.B.) اشاره کرد (Chalechale et al., 2014). علف‌های ‌هرز غالب در استان آذربایجان‌شرقی (شهر مراغه) شامل پیچک ‌صحرائی، تلخ‌بیان (Sophora alopecuroides L.)، شنگ (Tragopogon graminifolius DC.)، فرفیون (Euphorbia helioscopia L.)، سوزن چوپانی غده‌دار(Geranium tuberosum L.) و غازیاغی (Falcaria vulgaris Bernh.) و بی‌تی‌راخ (Poursatari et al., 2017) و در استان کردستان شامل گلرنگ وحشی، بی‌تی‌راخ، جغجغک (Vaccaria pyramidata Medik.) و پیچک صحرایی هستند (Veisi et al., 2019a).

علفکش‌ها کنترل قابل توجهی بر علف‌های‌هرز و افزایش عملکرد نخود دارند (Yadav et al., 2007). راماکریشنا و همکاران (Ramakrishna et al., 1992) در یک بررسی نشان دادند که علفکش‌های پیش‌رویشی نسبت به پس‌رویشی به دلیل گیاه‌سوزی کمتر روی نخود اثر مناسب‌تری داشتند. همچنین، علفکش‌های خاک‌کاربرد، موجب کنترل طولانی مدت علف‌های ‌هرز در مزارع می‌شوند (Naylor, 1996). یافتن علف‌کش مناسب برای کشت‌های پاییزه با تراکم بالای علف‌های‌ هرز، ضروری دارد. تراکم علف‌های ‌هرز در کشت‌های پاییزه 5/2 برابر کشت‌های بهاره و زمستانه (انتظاری) است (Mousavi et al., 2007). دلچو و دلچوا (Delchev and Delcheva, 2019)، ذکر کرده‌اند که کاربرد علفکش‌های پیش‌رویشی و سپس استفاده از علف‌کش آکلونیفن به صورت پس‌رویشی، منجر به افزایش معنی‌دار عملکرد دانه نخود و کاهش معنی‌دار علف‌های‌ هرز می‌شود. آکلونیفن یک دی فنیل اتر و مهار کننده پروتوپورفیرینوژن اکسیداز (پروتوکس)^[1] است (Kilinc, 2011) که به صورت پیش‌رویشی برای کنترل علف‌های‌ هرز برگ‌پهن در اروپا و در سراسر جهان (Covarelli and Tosi, 2006; Bayer CropScience, 2009 ) و در طیف وسیعی از محصولات زراعی (آفتابگردان، نخود، چغندر، ذرت، هویج، سیب زمینی، لوبیا) استفاده می‌شود. کاربرد پیش‌رویشی آکلونیفن به میزان 4 لیتر در هکتار، در کشت مستقیم نخود، اثر بهتری در کنترل علف‌های ‌هرز دارد (Barros et al., 2018). ایلار و همکاران (Yilar et al., 2020) طی یک بررسی نشان دادند که تیمار آکلونیفن تا 221 درصد موجب افزایش عملکرد نخود شد. علف‌کش آکلونیفن (نواگپ، SC 600 ) به میزان 3 لیتر در هکتار به صورت پیش‌رویشی موجب کنترل 65 تا 70 درصدی علف‌های ‌هرز و افزایش 70 تا 76 درصدی عملکرد دانه در کرمانشاه و آذربایجان‌غربی شده است (Veisi et al., 2025).

علف‌کش فلومیوکسازین با مهار پروتوپورفیرینوژن اکسیداز، علف‌های‌ هرز تاج‌خروس (Amaranthus retroflexus L.)، تربچه وحشی (Raphanus raphanistrum L.)، گاوپنبه (Abutilon theophrasti Medik.)، خارخسک (Tribolus terresteris L.)، فرفیون (Euphorbia spp.)، خرفه (Potulaca oleracea L.)، پیرگیاه (Senecio vulgaris L.) و گلرنگ‌وحشی را کنترل می‌کند (Anonymous, 2009). طی آزمایشی در استان‌های کرمانشاه، کردستان و همدان، علف‌کش فلومیوکسازین (کلین شیت، WP 50%) به میزان 100 گرم در هکتار موجب کنترل 70 تا 80 درصدی علف‌های‌هرز و افزایش تا 80 درصدی عملکرد دانه محصول شده است (Veisi et al., 2022). اکسی‌فلورفن نیز بازدارنده پروتوپورفیرینوژن اکسیداز است که با دوام طولانی در خاک، طیف وسیعی از علف‌های ‌هرز پهن‌برگ را در مزارع کنترل می‌کند. کاربرد اکسی فلوروفن به همراه یک بار وجین، کمترین وزن خشک علف‌های ‌هرز و بیشترین عملکرد را در نخود کابلی در هند داشت (Rasal et al., 2015). اکسی‌فلورفن موجب افزایش عملکرد نخود به میزان 204 درصد در کردستان و 139 درصد در کرمانشاه شد (Veisi et al., 2019a).

اهداف این پژوهش، ارزیابی کارایی علف‌کش‌های پیش‌رویشی (شامل آکلونیفن، فلومیوکسازین و اکسی‌فلوروفن)، پس‌رویشی (آکلونیفن) و زودپس‌رویشی (فلومیوکسازین) و نیز بررسی ترکیب‌های مختلف آن‌ها بود. این ترکیب‌بندی با هدف کنترل علف‌های هرز پهن‌برگ با رویش پاییزه (از طریق کاربرد پیش‌رویشی) و مهار علف‌های هرز بهاره (با کاربرد پس‌رویشی) طراحی شد. هدف نهایی، تعیین مناسب‌ترین علف‌کش یا ترکیب علف‌کش‌ها برای دستیابی به کنترل مؤثر علف‌های هرز به‌عنوان یکی از اولویت‌های کلیدی در کشت نخود و بررسی تأثیر این تیمارها بر ترکیب گونه‌ای (فلور) علف‌های هرز و عملکرد نهایی محصول بود.

مواد و روش‌ها

آزمایش در سال زراعی 1402-1401 در استان‌های کرمانشاه، آذربایجان‌شرقی و کردستان در قالب طرح آزمایشی بلوک‌های کامل تصادفی در4 تکرار انجام شد. تیمارهای آزمایش شامل کاربرد علفکش‌های پیش‌رویشی، زود پس‌رویشی و پس‌رویشی و ترکیب آن‌ها بود (جدول 1).

به‌منظور اجرای آزمایش در استان‌های کرمانشاه، کردستان و آذربایجان شرقی (مشخصات مکان‌های اجرا در جدول ۲ ارائه شده است)، زمین‌هایی با سابقه آلودگی کافی به علف‌های هرز غالب منطقه انتخاب شدند.

اطلاعات هواشناسی مکان‌های اجرای آزمایش (درجه حرارت و مجموع بارندگی) در شکل 1 ارائه شده است.

جدول 1- تیمارها، زمان سمپاشی و میزان علفکش‌های به‌کاربرده شده در آزمایش

Table 1- Treatments, application timing and herbicide rates used in the experiment

تیمار

Treatment

زمان سم‌پاشی

Application timing

میزان(گرم در هکتار(

Rate (g a.i. ha^-1)

نحوه عمل علفکش

Mode of action

فلومیوکسازین (کلین‌شیت، WP 50%)

Flumioxazin (Clean Sheet WP 50%)

پیش‌رویشی

Pre-emergence

بازدارنده پروتوپورفیرینوژن اکسیداز

PPO inhibitor

فلومیوکسازین

Flumioxazin

زودپس‌رویشی (کوتیلدون تا 2 برگی علف‌های‌هرز)

Early Post-emergence (Cotyledon to 2-leaf stage of weeds)

بازدارنده پروتوپورفیرینوژن اکسیداز

PPO inhibitor

اکسی‌فلوروفن (گل ،EC 24%)

Oxyfluorfen (Goal, EC 24%)

پیش‌رویشی

Pre-emergence

168

بازدارنده پروتوپورفیرینوژن اکسیداز

PPO inhibitor

سولفن‌ترازون (اسپارتان، WP 60%)

Sulfentrazone (Spartan, WP 60%)

پیش‌رویشی

Pre-emergence

100

بازدارنده پروتوپورفیرینوژن اکسیداز

PPO inhibitor

آکلونیفن (نوآگپ، SC 600)

Aclonifen (Novagap SC 600)

پیش‌رویشی

Pre-emergence

1200

بازدارنده سولانسیل دی فسفات سنتاز

SDPS inhibitor

آکلونیفن

Aclonifen

پیش‌رویشی

Pre-emergence

1800

بازدارنده سولانسیل دی فسفات سنتاز

SDPS inhibitor

آکلونیفن

Aclonifen

پس‌رویشی (2 تا 4برگی علف‌‌هرز)

Post (2 to 4-leaf stage of weeds)

300

بازدارنده سولانسیل دی فسفات سنتاز

SDPS inhibitor

آکلونیفن

Aclonifen

پس‌رویشی

Post-emergence

420

بازدارنده سولانسیل دی فسفات سنتاز

SDPS inhibitor

آکلونیفن

Aclonifen

پس‌رویشی

Post-emergence

600

بازدارنده سولانسیل دی فسفات سنتاز

SDPS inhibitor

فلومیوکسازین و آکلونیفن

Flumioxazin + Aclonifen

پیش‌رویشی+ پس‌رویشی

Pre and Post-emergence

50+300

بازدارنده پروتوپورفیرینوژن اکسیداز و بازدارنده سولانسیل دی فسفات سنتاز

PPO and SDPS inhibitor

فلومیوکسازین و آکلونیفن

Flumioxain + Aclonifen

پیش‌رویشی+ پس‌رویشی

Pre and Post-emergence

50+420

بازدارنده پروتوپورفیرینوژن اکسیداز و بازدارنده سولانسیل دی فسفات سنتاز

PPO and SDPS inhibitor

وجین دستی

Hand weeding

PPO; Protoporphyrinogen oxidase, SDPS; solanesyl-diphosphate synthase

جدول 2 – مشخصات جغرافیایی و خاک‌شناسی مکان‌های اجرای آزمایش

Table 2- Geographical and soil characteristics of the experimental sites

استان

Province

ایستگاه

Station

مختصات جغرافیایی

Geographical Coordinates

ارتفاع از سطح دریا (متر)

Altitude (m)

ماده آلی

OC %

بافت خاک

Soil exture

کرمانشاه

Kermanshah

سرارود

Sararood

´50 ˚46 شرقی

˝21 ´16 ˚34 شمالی

E 46° 50´, N 34° 16´ 21˝

1365

1.2

رس سیلتی

Silty Clay

7.7

کردستان

Kurdistan

سارال

Saral

´8 ˚47 شرقی

´40 ˚35 شمالی

E 47° 8´, N 35° 40´

2100

0.94

رسی

Clay

7.42

آذربایجان‌شرقی

East Azerbaijan

مراغه

Maragheh

˝32 ´27 ˚46 شرقی

˝22 ´16 ˚37 شمالی

E 46° 27´ 32˝, N 37° 16´ 22˝

1718

1.1

لوم رسی

Clay Loam

7.13

شکل 1- متوسط درجه حرارت ماهانه (درجه سانتی‌گراد، خط پیوسته) و مجموع بارندگی (میلی‌متر، ستون‌ها) ثبت شده در هر مکان (کرمانشاه، کردستان و آذربایجان‌شرقی).

Figure 1: Monthly average temperature (°C; solid line) and total rainfall (mm; bold bar) were recorded from each location (Kermanshah, Kurdistan and East Azerbayjan) during 2022-2023

در هر سه منطقه نخود در تناوب گندم کشت شد. علف‌های ‌هرز غالب و تراکم نسبی آن‌ها در هر منطقه مشخص شدند. کشت پاییزه پس از انجام عملیات تهیه زمین و بستر بذر (در مراغه شامل شخم با گاو آهن برگردان‌دار و سپس خاکورزی ثانویه با استفاده از دیسک و تسطیح زمین با لولر، در کردستان و کرمانشاه شخم با گاو آهن برگردان‌دار و سپس دیسک)، بین 16 آبان تا 21 آذر انجام شد. میزان کود مورد نیاز بر اساس آزمایش خاک و توصیه‌های مؤسسه تحقیقات آب و خاک استفاده شد. در آذربایجان‌شرقی، کود سوپرفسفات تریپل به میزان 65 کیلوگرم در هکتار و اوره به مقدار 45 کیلوگرم در هکتار همزمان با کاشت مصرف شدند. در کردستان 20 کیلوگرم در هکتار و در کرمانشاه 30 کیلوگرم در هکتار فسفات آمونیوم همراه با کاشت استفاده شد.

ابعاد هر کرت آزمایش 5/3×8 متر (7 ردیف به فاصله 50 سانتی‌متر به طول 8 متر) در نظرگرفته شد. علف‌کش‌های با کاربرد پیش‌رویشی یک روز پس از کاشت نخود به خاک پاشیده شدند. تراکم، فواصل خطوط کشت، نوع رقم و سایر عملیات کاشت و داشت بر اساس عرف هر منطقه صورت گرفت. در طول دوره رشد، کلیه علف‌های‌ هرز موجود در کرت ‌شاهد با وجین دستی در چند نوبت حذف گردید. با توجه به اینکه علف‌کش‌های مورد آزمایش روی علف‌های‌هرز یکساله مؤثرند، علف‌های‌هرز چندساله که در طیف کنترلی تیمارهای علف‌کشی نبودند وجین شدند. به‌ منظور مهار گندم زراعی خودرو (Triticum aestivum L.)، در هر سه مکان آزمایش از علف‌کش‌ هالوکسی‌فوپ‌آرمتیل (گالانت سوپر 10.8% EC) به‌میزان یک لیتر در هکتار در مرحله سه تا پنج برگی علف‎های ‎هرز باریک‌برگ در کلیه کرت‌های آزمایشی استفاده شد. سم‌پاشی با استفاده از سم‌پاش ماتابی پشتی شارژی (دبی 5/0 لیتر در دقیقه) مجهز به نازل شره‌ای و با فشار 200 کیلو پاسکال انجام گرفت و براساس میزان 300 لیتر آب در هکتار کالیبره شد.

هر کرت آزمایش از نظر طولی به دو بخش تقسیم شد. قسمت بالایی هر کرت به‌عنوان شاهد جدا شد و تیمار در قسمت پایین آن کرت اعمال شد. 30 روز پس از سم‌پاشی پس‌رویشی، تراکم و وزن خشک علف‌های ‌هرز در هر کرت تعیین و با شاهد مقایسه شدند. به این ترتیب که دو کوادرات 5/0 متر × 5/0 متر در قسمت سمپاشی شده و دو کوادرات 5/0 متر × 5/0 متر در قسمت شاهد قرار داده و کلیه علف‌های ‌‌هرز پهن‌برگ آن از ریشه در آورده و شمارش شدند. سپس درصد کاهش تعداد علف‌های ‌‌هرز پهن‌برگ در هر کرت نسبت به شاهد همان کرت (قسمت سم‌پاشی نشده) محاسبه گردید. به منظور محاسبه وزن خشک علف‌های ‌‌هرز، پس از قطع ریشه علف‌های ‌‌هرز، با قرار دادن شاخساره نمونه‌ها در آون با دمای 75 درجه سانتی‌گراد به مدت 48 تا 72 ساعت و سپس توزین، درصد کاهش ماده خشک علف‌های هرز هر تیمار نسبت به شاهد همان کرت به تفکیک گونه محاسبه شد. ارزیابی چشمی خسارت وارده به نخود توسط علف‌کش‌ها با استفاده از روش استاندارد کمیته علف‌های ‌هرز اروپا (EWRC[2]) 30 روز پس از سم‌پاشی صورت گرفت (Sandral et al., 1997).

در زمان برداشت نیز محصول نخود در دو مترمربع از هر کرت (سه ردیف) با حذف اثر حاشیه‌ای به‌طور جداگانه (قسمت سم‌پاشی‌شده و نشده) برداشت شد. عملکرد دانه نخود، زیست‌توده نخود در واحد سطح و ارتفاع نخود در هر کرت تعیین شد. ارقام نخود و تاریخ انجام عملیات سم‌پاشی و کاشت و برداشت در جدول 3 ذکر شده است. تجزیه واریانس مرکب آزمایش توسط نرم‌افزارversion 9.1) ) SAS نشان داد که تأثیر مکان (محل‌های مطالعه) (P<0.01) معنی‌دار است، به همین دلیل، مکان‌های آزمایش به ‌صورت جداگانه تجزیه شدند. در واقع تعامل مکان در تیمار از نظر درصد کنترل علف‌های‌هرز و واکنش نخود به اثر علف‌کش‌ها معنی‌دار بودند. مقایسه میانگین‌ها بر اساس آزمون چند دامنه‌ای دانکن در سطح (P<0.05) انجام شد.

نتایج و بحث

میانگین تراکم علف‌های‌هرز در سه مکان آزمایشی در جدول 4 ارائه شده است. بین تیمارهای آزمایش از نظر وزن خشک مجموع علف‌های‌هرز (در مترمربع) در کرمانشاه، کردستان و آذربایجان‌شرقی اختلاف معنی‌دار آماری مشاهده شد (در سطح 1 و 5 درصد) (جدول 5). در حالی‌که درصد کاهش تراکم علف‌های‌هرز در کردستان و آذربایجان‌شرقی از نظر آمار معنی‌دار نبودند.

تراکم و وزن خشک کل علف‌های‌هرز: در کرمانشاه، فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50 +300) و (420 +50) گرم ماده مؤثره در هکتار، بیشترین کاهش (93 تا 96 درصد) را در مجموع تراکم و وزن خشک علف‎های‎هرز نسبت به شاهد بدون سم‌پاشی داشتند و با سایر تیمارهای آزمایش اختلاف معنی‌دار آماری نشان داد. در حالیکه سولفن ترازون با 48 تا 50 درصد کاهش، کمترین تأثیر را برای علف‌های‌هرز مزرعه آزمایشی داشت (جدول 6).

جدول 3- ارقام نخود و تاریخ‌های اعمال تیمارهای آزمایشی (سم‌پاشی علف‌کش) Table 3- Chickpea varieties and application dates of experimental treatments (herbicides spraying)
مکان Location	رقم Variety			تاریخ اعمال تیمارها Treatments application date
مکان Location	رقم Variety	کاشت Sowing	پیش‌رویشی Pre-emergence		زودپس‌رویشی Early-post emergence	پس‌رویشی Post-emergence	برداشت Harvest
کرمانشاه Kermanshah	عادل Adel	2022/12/7	2022/12/19		2023/3/13	2023/4/5	2023/6/18
کردستان Kurdistan	آنا Ana	2022/11/16	2022/12/18		2023/3/19	2023/4/7	2023/6/26
مراغه Maragheh	آنا Ana	2023/11/12	2023/11/20		2023/4/6	2023/4/28	2023/7/13

جدول 4- میانگین تراکم علف‌های‌هرز غالب در مترمربع در سه مکان آزمایشی (سال زراعی 1402-1401) Table 4- Mean density (plants m⁻²) of the dominant weed species at the three experimental sites during the 2022-2023 growing season.
گونه علف هرز	تراکم علف هرز (بوته در مترمربع)
Weed species	Weed density (Plant m^-2)
	کرمانشاه	آذربایجان‌شرقی	کردستان
	Kermanshah	East Azerbaijan	Kurdistan
بابونه Anthemis sp.	15.3 (1.1)	18.7 (1.8)	-
بی تی راخ Galium tricornutum Dandy	22.3 (0.9)	-	11.2 (0.6)
گلرنگ‌وحشی Carthamus oxycantha M.Bieb.	12.2 (1)^*	-	-
گل گندم Centaurea cyanus L.	-	21.5 (1.2)	-
سلمه تره Chenopodium album L.	15.2 (1.5)	-	-
کاسنی Cichorium intybus L.	18.3 (2.1)	-	-
گوش‌بره Conringia orientalis (L.) Dumort.	26 (2.4)	16.5 (1.9)	-
خاکشیر Descurainia sophia (L.) Webb.ex Prantl.	-	-	15.6 (0.9)
غربیلک Lamium amplexicaule L.	13.3 (1.2)	-	-
شلمی Rapistrum rugosum (L.) All.	7.5 (0.56)	-	-
گونه‌‌های دیگر علف‌های‌هرز Other weeds species^*	7 (0.9)	5.9 (0.6)	6.3 (0.4)
کل Total	67.9	62.6	33.1
^سایر گونه‌‌ها: گونه‌‌های علف‌های‌هرز با میانگین تراکم کمتر از پنج بوته در مترمربع شامل بی تی راخ، غربیلک، علف هفت بند در کرمانشاه، گون و سلمه تره در کردستان و سرشکافته در آذربایجان‌شرقی. ^اشتباه استاندارد در پرانتز ذکر شده است. ^Other species: Weed species with average densities lower than five plant.m^-2 which included Galium tricornutum Dandy., Lamium amplexicaule L., Polygonum aviculare L. in Kermanshah, Astragalus hamosus L.) and lambsquarters (Chenopodium album L.) in Kurdistan. Cephalaria syriaca (L.) Roemer & Schult in East Azerbaijan. ^**Standard errors of densities shown in parenthesis.

جدول 5 - میانگین مربعات درصد کاهش تراکم و وزن خشک علف‌های‌هرز در قسمت سم‌پاشی شده نسبت به قسمت سم‌پاشی نشده، 30 روز پس از سم‌پاشی Table 5- Mean squares of percent reduction in weed density and dry weight in the treated plots compared to the untreated control plots, at 30 days after herbicide application
میانگین مربعات (MS)
منابع‌ تغییرات SOV	درجه ‌آزادی df	کرمانشاه Kermanshah		کردستان Kurdistan		آذربایجان‌شرقی East Azerbaijan
منابع‌ تغییرات SOV	درجه ‌آزادی df	کاهش تراکم Density reduction	کاهش وزن‌خشک Dry weight reduction	کاهش تراکم Density reduction	کاهش وزن‌خشک Dry weight reduction	کاهش تراکم Density reduction	کاهش وزن‌خشک Dry weight reduction
بلوک Block	3	31.40^ns	35.6^ns	^ns 3.22	601.81^ns	11.27^ns	8.18^ns
تیمار Treatment	11	628.44^**	741.32^**	2.11^ns	661.82^**	8.51^ns	16.74^*
خطا Error	33	14.75	13.6	1.33	252.76	6.18	9.52
ضریب تغییرات % C.V%		4.93	5.52	14.55	23.28	24.71	28.28

†* , ^ns و ** به ترتیب بیانگر عدم تفاوت معنی‌دار و معنی‌دار در سطح 5 و 1 درصد می‌باشد.

عملکرد و وزن‌خشک نخود در آذربایجان‌شرقی با تبدیل داده شدند.

ns, *, **: Non-significant; and significant at %5 and %1 probability level, respectively

Chickpea yield and dry weight in East Azerbaijan were converted with

در استان کردستان، فلومیوکسازین پیش‌رویشی با 85 درصد کاهش تراکم مجموع علف‌های ‌هرز بیشترین کاهش را نسبت به شاهد بدون سم‌پاشی نشان داد. در این حال با تیمارهای فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) و (50+420) گرم ماده مؤثره در هکتار (71 و 76 درصد)، آکلونیفن پیش‌رویشی 1800 لیتر درهکتار (70 درصد) و اکسی‌فلورفن (71 درصد) اختلاف آماری معنی‌دار نشان نداد. سولفن‌ترازون با 49 درصد، آکلونیفن پس‌رویشی 300 گرم ماده مؤثره در هکتار (48 درصد) و 420 گرم ماده مؤثره در هکتار (57 درصد) کاهش، کم‌ترین تأثیر را بر مجموع علف‎های ‎هرز پهن‌برگ داشتند (جدول 6). از نظر وزن خشک، فلومیوکسازین پیش‌رویشی با 5/7 درصد کاهش وزن خشک مجموع علف‌های‌ هرز بیشترین کاهش را نسبت به شاهد بدون سم‌پاشی نشان داد. در این حال با تیمارهای فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) و (50+420) گرم ماده مؤثره در هکتار (72 و 85 درصد)، آکلونیفن پیش‌رویشی 1800 لیتر درهکتار (77 درصد) و اکسی‌فلورفن (73 درصد) اختلاف معنی‌دار آماری نشان نداد. سولفن‌ترازون با 46 درصد، کم‌ترین تأثیر را بر مجموع وزن خشک علف‎های‎هرز پهن‌برگ داشتند (جدول 6). در استان آذربایجان‌شرقی، فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن (50+420) با 88 درصد بیشترین اثر را در کاهش تراکم علف‌های ‌هرز داشت. همچنین این تیمار با فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) (71 درصد)، آکلونیفن پس‌رویشی 420 (67 درصد) و 600 گرم ماده مؤثره در هکتار (68 درصد)، فلومیوکسازین پیش‌رویشی (66 درصد) زود پس‌رویشی (8/77) اختلاف معنی‌دار آماری نشان نداد. آکلونیفن پس‌رویشی 300 گرم ماده مؤثره در هکتار با 22 درصد کاهش، کم‌ترین تأثیر را بر مجموع تراکم علف‎های ‎هرز پهن‌برگ داشت (جدول 6). در ارزیابی وزن خشک، فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+420) با 90 درصد بیشترین اثر را در کاهش وزن خشک مجموع علف‌های‌ هرز داشت. همچنین این تیمار با فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) (70 درصد)، آکلونیفن پس‌رویشی 420 (60 درصد) و 600 گرم ماده مؤثره در هکتار (66 درصد)، فلومیوکسازین پیش‌رویشی (66 درصد) و زود پس‌رویشی (84 درصد) اختلاف معنی‌دار آماری نشان نداد. سولفن‌ترازون با 22 درصد کاهش، کم‌ترین تأثیر را بر مجموع تراکم علف‎های ‎هرز پهن‌برگ داشت (جدول 6).

جدول 6- مقایسه میانگین‌ درصد کاهش وزن خشک و تراکم کل علف‌های‌هرز در قسمت سم‌پاشی شده نسبت به قسمت سم‌پاشی نشده در 30 روز بعد از سمپاشی در سه مکان آزمایشی Table 6-Comparison of mean percent reduction in total weed dry weight and density in treated plots compared to untreated control plots at 30 days after herbicide application across three experimental sites
تیمار Treatment	زمان سم‌پاشی Application timing	میزان )گرم در هکتار( Rate (g ai (ha^-1)	درصد کاهش در کرمانشاه % reduction in Kermanshah		درصد کاهش در کردستان % reduction in Kurdistan		درصد کاهش در آذربایجان‌شرقی % reduction in East Azerbaijan
تیمار Treatment	زمان سم‌پاشی Application timing	میزان )گرم در هکتار( Rate (g ai (ha^-1)	تراکم Density	وزن‌خشک Dry weight	تراکم Density	وزن‌خشک Dry weight	تراکم Density	وزن‌خشک Dry weight
فلومیوکسازین Flumioxazin	پیش‌رویشی Pre	50	88b	85.5b	71.7abc	85a	66.2ab	65.66b
فلومیوکسازین Flumioxazin	زودپس‌رویشی Early Post	50	79.5cd	78.5cd	66.2bc	63.7b	77.77ab	83.78a
اکسی‌فلورفن Oxyfluorfen	پیش‌رویشی Pre	168	82.5bc	80.25bc	73.2ab	71.2ab	46.66b	50.33ab
سولفن‌ترازون Sulfentrazon	پیش‌رویشی Pre	100	50f	48f	45.7c	49.2c	22.2b	22.52c
آکلونیفن Aclonifen	پیش‌رویشی Pre	1200	76de	74.5de	65bc	63.3b	33.9b	34.16b
آکلونیفن Aclonifen	پیش‌رویشی Pre	1800	82bc	80.75bc	77ab	70.5ab	49.3ab	37.12b
آکلونیفن Aclonifen	پس‌رویشی Post	300	73e	72e	49.7bc	48c	45.47ab	40.31b
آکلونیفن Aclonifen	پس‌رویشی Post	420	78cd	76cde	63.2bc	54.4c	67.14ab	60.1ab
آکلونیفن Aclonifen	پس‌رویشی Post	600	81cd	74.25de	66.5bc	60b	68.13ab	65.8ab
فلومیوکسازین و آکلونیفن Flumioxazin and Aclonifen	پیش‌رویشی+ پس‌رویشی Pre+Post	50+300	95a	93.5a	87.5a	71ab	71ab	70a
فلومیوکسازین و آکلونیفن Flumioxazin and Aclonifen	پیش‌رویشی+ پس‌رویشی Pre+Post	50+420	97.5a	96.25a	85a	76ab	88.33a	90a
†در هر ستون میانگین‌هایی که حداقل در یک حرف مشترک‌اند، اختلاف معنی‌دار ندارند (دانکن 05/0α=). Means in each column followed by the same letter are not significantly different (Duncan’s multiple range test, P < 0.05). Pre; preemergence, Post; post emergence, Early Post; early post emergence

ارزیابی عملکرد: تأثیر تیمارهای آزمایش بر عملکرد دانه نخود (کیلوگرم در هکتار) و وزن‏خشک نخود (گرم در مترمربع) به استثنای آذربایجان‌شرقی از نظر آماری معنی‌دار بود (در سطح 1 و 5 درصد) (جدول 7).

کرمانشاه: در کرمانشاه، بیشترین عملکرد نخود در تیمار وجین دستی با 1519کیلوگرم در هکتار مشاهده شد که با تیمار فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) گرم ماده مؤثره در هکتار ( 1409 کیلوگرم در هکتار) اختلاف معنی‌دار آماری نداشت. این نتایج با درصد کاهش وزن خشک علف‌های ‌هرز (95 درصد) (جدول 6) در این تیمار مطابقت دارد و بازگو کننده کنترل مناسب علف‌های‌ هرز در این ترکیب علف‌کشی است که موجب افزایش عملکرد دانه شده است. همچنین تیمارهای فلومیوکسازین 50 گرم ماده مؤثره در هکتار (1344 کیلوگرم در هکتار)، آکلونیفن پیش‌رویشی 1200 و 1800 گرم ماده مؤثره در هکتار (1388 و 1345 کیلوگرم در هکتار) و اکسی‌فلورفن (1387 کیلوگرم درهکتار) اختلاف معنی‌دار آماری نداشت (جدول 8). بیشترین زیست‌توده نخود نیز در تیمار وجین دستی با 356 گرم در مترمربع مشاهده شد که با تیمارهای فلومیوکسازین 50 گرم ماده مؤثره در هکتار (329 گرم در هکتار)، فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) گرم ماده مؤثره در هکتار (320 گرم در مترمربع)، آکلونیفن پیش‌رویشی 1200 و 1800 لیتر در هکتار (320 و 306 گرم در مترمربع) و اکسی‌فلورفن (317 گرم در مترمربع) اختلاف معنی‌دار آماری نداشت (جدول 8).

کردستان: بیشترین زیست توده نخود (260 گرم در مترمربع) و بیشترین عملکرد دانه نخود در تیمار وجین دستی با 1464کیلوگرم در هکتار مشاهده شد که در خصوص عملکرد دانه با تیمار فلومیوکسازین پیش‌ رویشی در ترکیب با آکلونیفن پس ‌رویشی

(50+300) گرم ماده مؤثره در هکتار (1293 کیلوگرم در هکتار)، اختلاف معنی‌دار آماری مشاهده نشد. نتایج حاکی از افزایش عملکرد دانه نخود (1293 کیلوگرم در هکتار)، زیست توده نخود (175 گرم در مترمربع) و مهار مطلوب علف‌های‌هرز پهن‌برگ (87 درصد) (جدول 6) توسط این ترکیب علف‌کشی است. از سوی دیگر کمترین میزان عملکرد دانه نخود (705 کیلوگرم در هکتار) و زیست‌توده نخود (120 گرم در مترمربع) متعلق به فلومیوکسازین زود پس‌رویشی بود (جدول 8). این تیمار با وجود کنترل مناسب حدوداً 66 درصدی علف‌های ‌هرز، اما به دلیل خسارت به نخود از عملکرد پایینی برخوردار بود.

جدول 7- میانگین مربعات عملکرد دانه نخود، زیست توده نخود و وزن صد دانه در سه مکان آزمایشی Table 7- Mean square of chickpea grain yield, biomass, and 100-grain weight at three experimental sites
منابع تغییرات SOV	درجه آزادی df	میانگین مربعات (MS)
		کرمانشاه Kermanshah		کردستان Kurdistan		آذربایجان‌شرقی East Azarbaijan
		عملکرد دانه Grain yield	زیست توده Biomass	عملکرد دانه Grain yield	زیست توده Biomass	عملکرد دانه Grain yield	زیست توده Biomass
بلوک Block	3	394336.93^ns	21165.81^ns	116.93^ns	4.21^ns	0.014^ns	0.027^ns
تیمار Treatment	11	82205.24^**	2386.14^**	54.41**	5.75**	0.176**	0.043^ns
خطا Error	33	23370.08	1144.18	12.87	2.22	0.120	0.0476
ضریب تغییرات % C.V.%		11.9	11.21	11.51	12.12	12.54	9.40
†* , ^ns و ** به ترتیب بیانگر عدم تفاوت معنی‌دار و معنی‌دار در سطح 5 و 1 درصد می‌باشد. عملکرد و وزن‌خشک نخود در آذربایجان‌شرقی با تبدیل داده شدند. ns, , *: non-significant; and significant at %5 and %1 probability level, respectively Chickpea yield and dry weight in East Azerbaijan were converted with

آذربایجان‌شرقی: بیشترین عملکرد نخود در تیمار وجین دستی با 5/1040 کیلوگرم در هکتار مشاهده شد که با تیمار فلومیوکسازین پیش‌رویشی در ترکیب با آکلونیفن پس‌رویشی (50 +300) گرم ماده مؤثره در هکتار (982 کیلوگرم در هکتار) از نظر آماری اختلاف معنی‌دار نداشت. میزان عملکرد بالایی که در این تیمار ترکیبی مشاهده شد با کاهش وزن خشک علف‌های ‌هرز آن به میزان 70 درصد (جدول 6) مطابقت دارد و نشان از اثر مناسب این علف‌کش‌ها در مهار علف‌های ‌هرز پهن‌برگ مزرعه نخود دارد. همچنین این تیمار ترکیبی با فلومیوکسازین پیش‌رویشی (869 کیلوگرم در هکتار)، آکلونیفن پیش‌رویشی 1200 گرم ماده مؤثره در هکتار (883 کیلوگرم در هکتار) و آکلونیفن پس‌رویشی 420 گرم ماده مؤثره در هکتار (979 کیلوگرم در هکتار) اختلاف معنی‌دار آماری نداشت. کم‌ترین عملکرد دانه نخود متعلق به تیمار فلومیوکسازین زود پس‌رویشی با 420 کیلوگرم در هکتار بود، این تیمار با وجود کاهش 84 درصدی وزن خشک علف‌های ‌هرز، اما به دلیل ایجاد خسارت به نخود، عملکرد دانه آن به‌طور محسوسی کاهش یافت (جدول 8). بیشترین زیست‌توده نخود نیز در تیمار وجین دستی با 490 گرم در مترمربع مشاهده شد. تیمارهای آکلونیفن پیش‌رویشی 1800 لیتر، فلومیوکسازین پیش‌رویشی، آکلونیفن پس‌رویشی 300 و 420 گرم ماده مؤثره در هکتار، فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) گرم ماده مؤثره در هکتار (زیست‌توده 225 تا 307 گرم ماده مؤثره در هکتار) با وجین دستی از نظر زیست‌توده نخود اختلاف معنی‌دار نداشتند. با این وجود، کمترین میزان زیست‌توده نخود متعلق به فلومیوکسازین زود پس‌رویشی (160 گرم در هکتار) بود (جدول 8).

تیمارها از نظر خسارت علفکش‌ها به نخود (ارزیابی چشمی) و درصد کنترل علف‌های‌هرز (ارزیابی چشمی) اختلاف معنی‌دار آماری در سه مکان آزمایشی داشتند (جدول 9).

گیاه‌سوزی نخود توسط علفکش‌ها (ارزیابی چشمی EWRC): در کرمانشاه تیمار فلومیوکسازین زود پس‌رویشی، بیشترین میزان گیاه‌سوزی (59 درصد) با ارزیابی چشمی را نشان داد. پس از آن سولفن‌ترازون با 40 درصد خسارت به نخود مشاهده شد. تیمارهای فلومیوکسازین پیش‌رویشی، اکسی‌فلورفن، آکلونیفن پیش‌رویشی و فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) و (50+420) گرم ماده مؤثره در هکتار، اثر بازدارنده کمی بر نخود داشتند (1 تا 8 درصد) که پس از مدتی این خسارت کم با رشد گیاه از بین رفت (جدول 10). در کردستان، فلومیوکسازین زود پس‌رویشی، با 20 درصد گیاه سوزی بیشترین اثر را با ارزیابی چشمی نشان داد.

آکلونیفن پس‌رویشی 420 (11 درصد) و 600 گرم ماده مؤثره در هکتار (15 درصد)، سولفن‌ترازون (5/12 درصد)، فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+420) گرم ماده مؤثره در هکتار (7/13 درصد)، اثر بازدارنده کمی بر نخود داشتند. فلومیوکسازین هیچ‌گونه خسارتی بر نخود وارد نکرد. سایر تیمارها خسارت جزئی داشتند که پس از مدتی این خسارت ناچیز با رشد گیاه از بین رفت (جدول 10). در آذربایجان‌شرقی فلومیوکسازین زود پس‌رویشی، بیشترین میزان گیاه‌سوزی (54 درصد) را با ارزیابی چشمی نشان داد. همچنین سولفن‌ترازون با 40 درصد خسارت، آکلونیفن پس‌رویشی 1 گرم ماده مؤثره در هکتار با 30 درصد و فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+420)گرم ماده مؤثره در هکتار7/18 درصد اثر بازدارنده بر نخود داشتند. در حالی‌که اکسی‌فلورفن، فلومیوکسازین، آکلونیفن پیش‌رویشی 1200 و 1800 گرم ماده مؤثره در هکتار و پس‌رویشی 300 و 400 و فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن (50+300)، خسارت‌های جزئی بر نخود داشتند که با رشد نخود، این علائم از بین رفت (جدول10).

درصد کنترل علف‌های‌هرز (ارزیابی چشمی EWRC): در کرمانشاه بیشترین درصد کنترل علف‌های‌ هرز (84 تا 87 درصد) به فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن (50+300) و (50+420) گرم ماده مؤثره در هکتار، فلومیوکسازین پیش‌رویشی، اکسی‌فلورفن و آکلونیفن پیش‌رویشی 1200 و 1800 گرم ماده مؤثره در هکتار تعلق گرفت که با سایر تیمارهای آزمایش اختلاف معنی‌دار آماری نشان دادند. سولفن‌ترازون با 61 درصد کاهش، کم‌ترین اثر را بر کاهش علف‎های‎ هرز پهن‌برگ داشت (جدول 10). در کردستان بیشترین درصد کاهش علف‌های ‌هرز (70 تا 85 درصد) به تیمارهای فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) و (50+420) گرم ماده مؤثره در هکتار، فلومیوکسازین پیش‌رویشی زود پس‌رویشی، اکسی‌فلورفن و آکلونیفن پیش‌رویشی 1800 گرم ماده مؤثره در هکتار تعلق گرفت.

جدول 8- میانگین عملکرد دانه و زیست‌توده نخود تحت تیمارهای مختلف کاربرد علف‌کش Table 8- Mean grain yield and biomass of chickpea under different herbicide application treatments
تیمار Treatment	زمان سم‌پاشی Application timing	میزان )گرم ماده مؤثره در هکتار( Rate (g ai. ha^-1)	کرمانشاه Kermanshah		کردستان Kurdistan		آذربایجان‌شرقی East Azerbaijan
تیمار Treatment	زمان سم‌پاشی Application timing	میزان )گرم ماده مؤثره در هکتار( Rate (g ai. ha^-1)	عملکرد دانه (کیلوگرم در هکتار) Grain yield (kg ha^-1)	زیست‌توده (گرم در مترمربع) Biomass (g m^-2)	عملکرد دانه (کیلوگرم در هکتار) Grain yield (kg ha^-1)	زیست‌توده (گرم در مترمربع) Biomass (g m^-2)	عملکرد دانه (کیلوگرم در هکتار) Grain yield (kg ha^-1)	زیست‌توده (گرم در مترمربع) Biomass (g m^-2)
فلومیوکسازین Flumioxazin	پیش‌رویشی Pre	50	1343.75 ab	328.7 ab	1115bc	149b	869.25a	286ab
فلومیوکسازین Flumioxazin	زود پس‌رویشی Early Post	50	1160.62 bc	270.44 b	705d	120b	420c	160b
اکسی‌فلورفن Oxyfluorfen	پیش‌رویشی Pre	168	1387.5 ab	317.12 ab	920bcd	134b	528b	175b
سولفن‌ترازون Sulfentrazon	پیش‌رویشی Pre	100	1009.4 c	282.94 b	807cd	136b	506.7b	150b
آکلونیفن Aclonifen	پیش‌رویشی Pre	1200	1388.12 ab	320 ab	888cd	134b	883.5a	185b
آکلونیفن Aclonifen	پیش‌رویشی Pre	1800	1345 ab	305.7 ab	930bcd	149b	475.5b	307.5ab
آکلونیفن Aclonifen	پس‌رویشی Post	300	1247.5 bc	285.44 b	1060bcd	152b	494.2b	286.5ab
آکلونیفن Aclonifen	پس‌رویشی Post	420	1186.25 bc	290.25 b	933bcd	144b	979.25a	242.5ab
آکلونیفن Aclonifen	پس‌رویشی Post	600	1183.12 bc	275.62 b	832cd	143b	666b	190b
فلومیوکسازین و آکلونیفن Flumioxazin and Aclonifen	پیش‌رویشی+ پس‌رویشی Pre+Post	50+300	1409.4 ab	320 ab	1293ab	175b	982.5a	245ab
فلومیوکسازین و آکلونیفن Flumioxazin and Aclonifen	پیش‌رویشی+ پس‌رویشی Pre+Post	50+420	1161.25 bc	287.3 b	993bcd	147b	528.2b	180b
وجین دستی Hand weeding	-	-	1518.75 a	356.25 a	1464a	260a	1040.5a	490a
†در هر ستون میانگین‌هایی که حداقل در یک حرف مشترک‌اند، اختلاف معنی‌دار ندارند (دانکن 05/0α=). Means in each column followed by the same letter are not significantly different (Duncan’s multiple range test, P < 0.05). Pre; preemergence, Post; post emergence, Early Post; early post emergence

آکلونیفن پس‌رویشی 5/0 گرم ماده مؤثره در هکتار با 25 درصد کاهش، کم‌ترین تأثیر را بر کاهش علف‎های ‎هرز پهن‌برگ داشت (جدول 10). در آذربایجان‌شرقی، فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+420) گرم ماده مؤثره در هکتار به 79 درصد کاهش، بالاترین کنترل را بر علف‌های‌ هرز نشان داد. تیمارهای فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) گرم ماده مؤثره در هکتار، فلومیوکسازین پیش‌رویشی و زودپس‌رویشی، آکلونیفن پیش‌رویشی 1800 گرم ماده موثره در هکتار، آکلونیفن پسرویشی 420 و 600 گرم ماده مؤثره در هکتار، به میزان 65 تا 72 درصد علف‌های ‌هرز را کاهش دادند.

نتایج در سه منطقه مورد بررسی نشان داد که کاربرد علفکش سولفن‌ترازون پیش‌رویشی (5/12 تا 40 درصد) و فلومیوکسازین به صورت زود پس‌رویشی (20 تا 59 درصد) موجب گیاه‌سوزی شدید بر روی نخود می‌گردد و قابل توصیه نیستند. بررسی‌ها نشان داده است که کاربرد علف‌کش بعد از خروج دانه‌رست نخود سبب بروز اثرات گیاه‌سوزی شدید می‌شود (Anonymous, 2014).

در کرمانشاه، تیمارهای ترکیبی فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) گرم ماده مؤثره در هکتار و فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+420) گرم ماده مؤثره در هکتار، بیشترین درصد کنترل علف‌های‌ هرز را به خود اختصاص دادند. در عین حال، بالاترین میزان عملکرد نیز در تیمارهای ترکیبی فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی، وجین دستی، فلومیوکسازین پیش‌رویشی، اکسی‌فلورفن و آکلونیفن پیش‌رویشی 1200 و 1800گرم ماده مؤثره در هکتار مشاهده شد. در بررسی‌ها ذکر شده که اختلاط فلومیوکسازین با دیگر علف‌کش‌ها برای گسترده‌تر کردن طیف کنترل میسر است (Anonymous, 2009). دلچو و دلچوا (Delchev and Delcheva, 2019)، ذکر کرده‌اند که کاربرد علف‌کش‌های پیش‌رویشی و سپس کاربرد علف‌کش آکلونیفن به صورت پس‌رویشی موجب افزایش عملکرد دانه نخود و کاهش علف‌های‌ هرز به شکل معنی‌دار می‌شود.

جدول 9- میانگین مربعات درصدکنترل علف‌های‌هرز و درصد خسارت به نخود با ارزیابی چشمی بر اساس شاخص انجمن علف‌های‌هرز اروپا EWRC)) در سه مکان آزمایشی

Table 9 – Mean squares of weed control percentage and crop injury percentage (visual assessment based on the European Weed Research Council (EWRC) rating) across the three experimental sites

منابع تغییرات SOV	درجه آزادی df	میانگین مربعات (MS)
		کرمانشاه		کردستان		آذربایجان‌شرقی
		درصدکنترل % Control	درصد گیاه‌سوزی % Phytotoxicity	درصدکنترل % Control	درصد گیاه‌سوزی % Phytotoxicity	درصدکنترل % Control	درصد گیاه‌سوزی % Phytotoxicity
بلوک Block	3	24.2424^ns	11.51 ^ns	0.68^ns	2.80^ns	30.50^ns	29.81^ns
تیمار Treatment	10	348.522^**	1388.82^**	5.89^**	10.11^**	830.01^**	1999^**
خطا Error	30	40.492	21	0.93	1.82	18.10	15.30
ضریب تغییرات % C.V%		8.23	31.5	21.5	18.24	6.94	21.95

†* , ^ns و ** به ترتیب بیانگر عدم تفاوت معنی‌دار و معنی‌دار در سطح 5 و 1 درصد می‌باشد

ns, *, **: Non-significant; and significant at %5 and %1 probability level, respectively

جدول 10- مقایسه میانگین‌ درصد کنترل علف‌های‌هرز و درصد گیاه‌سوزی نخود توسط علفکش‌ها با ارزیابی چشمی بر اساس شاخص انجمن علف‌های‌هرز اروپا EWRC)) در سه مکان آزمایش Table 10 – Comparison of mean percent weed control and chickpea injury (phytotoxicity) from herbicide treatments using visual assessment based on the European Weed Research Council (EWRC) rating scale across the three experimental sites
تیمار Treatment	زمان سم‌پاشی Application timing	میزان)گرم در هکتار( Rate (g ai. ha^-1)	کرمانشاه		کردستان		آذربایجان‌شرقی
تیمار Treatment	زمان سم‌پاشی Application timing	میزان)گرم در هکتار( Rate (g ai. ha^-1)	درصد گیاه‌سوزی % Phytotoxicity	درصد کنترل % Control	درصد گیاه‌سوزی % Phytotoxicity	درصد کنترل % Control	درصد گیاه‌سوزی % Phytotoxicity	درصد کنترل % Control
فلومیوکسازین Flumioxazin	پیش‌رویشی Pre	50	1.75 e	86.25 a	0c	83.75a	1.25e	70b
فلومیوکسازین Flumioxazin	زود پس‌رویشی Early Post	50	58.7 a	66.25 cd	20a	80a	53.7a	72 b
اکسی‌فلورفن Oxyfluorfen	پیش‌رویشی Pre	168	1.75 e	85 a	3.75bc	70ab	4.2e	59.4 c
سولفن‌ترازون Sulfentrazon	پیش‌رویشی Pre	100	40 b	61.25 d	12.5ab	35c	40b	33.2 e
آکلونیفن Aclonifen	پیش‌رویشی Pre	1200	1.25 e	80 ab	1.25c	47.5bc	5e	45d
آکلونیفن Aclonifen	پیش‌رویشی Pre	1800	3.75 e	87.5 a	3.75bc	70.5ab	6.2e	68.7 b
آکلونیفن Aclonifen	پس‌رویشی Post	300	6.25 de	cd	3.75bc	25c	7.5e	43.7d
آکلونیفن Aclonifen	پس‌رویشی Post	420	11.25 d	73.75 bc	11.25ab	46.25bc	7.5e	65.7 bc
آکلونیفن Aclonifen	پس‌رویشی Post	600	21.2 c	70 cd	15a	47.5bc	30c	65bc
فلومیوکسازین و آکلونیفن Flumioxazin and Aclonifen	پیش‌رویشی+ پس‌رویشی Pre+Post	50+300	5de	83.75 a	5bc	69.5ab	1.7e	71.5 b
فلومیوکسازین و آکلونیفن Flumioxazin and Aclonifen	پیش‌رویشی+ پس‌رویشی Pre+Post	50+420	8.7 de	86.25 a	13.75a	85a	18.7d	79.4 a
†در هر ستون میانگین‌هایی که حداقل در یک حرف مشترک‌اند، اختلاف معنی‌دار ندارند (دانکن 05/0α=). Means in each column followed by the same letter are not significantly different (Duncan’s multiple range test, P < 0.05). Pre; preemergence, Post; post emergence, Early Post; early post emergence

همچنین در بررسی‌ها ذکر شده است که فلومیوکسازین به تنهایی بیش از 70 درصد علف‌های‌هرز مزارع حبوبات را می‌تواند کنترل کند (Kousta et al., 2024).

در کردستان تیمارهای ترکیبی فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) گرم ماده مؤثره در هکتار و فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+420) گرم ماده مؤثره در هکتار، فلومیوکسازین، آکلونیفن پیش‌رویشی 3 گرم ماده مؤثره در هکتارو اکسی‌فلورفن بیشترین کنترل علف‌های‌هرز پهن‌برگ را داشتند. در عین حال بیشترین عملکرد دانه نخود در وجین دستی و تیمار ترکیبی فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) گرم ماده مؤثره در هکتار مشاهده شد. کایا و همکاران (Kaya et al., 2018)، طی یک بررسی گزارش کردند که آکلونیفن دارای تأثیرات گیاه‌سوزی کمی بر نخود است، در این بررسی‌ مقاومت پنج ژنوتیپ پاییزه نخود و سه لاین تجاری متحمل به سرما در ترکیه به علف‌کش آکلونیفن متحمل ارزیابی شد (Ceylan and Toker, 2006.).

در آذربایجان‌شرقی بالاترین درصدهای کنترل علف‌های‌ هرز پهن‌برگ در تیمارهای ترکیبی فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) و (50+420) گرم ماده مؤثره در هکتار، فلومیوکسازین زود پس‌رویشی، آکلونیفن پس‌رویشی 1 گرم ماده مؤثره در هکتار، فلومیوکسازین پیش‌رویشی، آکلونیفن پس‌رویشی 7/0 گرم ماده مؤثره در هکتار مشاهده شد (جدول 11). در عین حال، بالاترین عملکرد دانه نخود به وجین دستی، تیمارهای ترکیبی فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی(50+300) گرم ماده مؤثره در هکتار و فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+420) گرم ماده مؤثره در هکتار، فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پیش‌رویشی 2 و پس‌رویشی 7/0 گرم ماده مؤثره در هکتار تعلق گرفت. در شمال عراق کاربرد آکلونیفن پس‌رویشی به میزان 1 گرم ماده مؤثره در هکتار علف‌های‌هرز پهن‌برگ در نخود را به شکل معنی‌دار کاهش داد و موجب افزایش 5 و 23 درصدی عملکرد دانه و عملکرد بیولوژیک شد. همچنین تراکم و وزن خشک علف‌های‌هرز پهن‌برگ را به ترتیب به میزان 39 و 48 درصد کاهش داد (Antar and Salim, 2017).

به‌طور کلی، برخی علف‌های‌هرز پهن‌برگ پس از استفاده از علف‌کش‌های پیش‌رویش رایج، به دلیل وابستگی این علف‌کش‌ها به رطوبت خاک و عدم کنترل مؤثر علف‌های‌هرز دیررس، ممکن است کنترل‌نشده باقی بمانند (Nath et al., 2018). از طرفی کنترل نشدن برخی از علف‌های‌هرز با رویش بهاره وجود دارد که به دلیل پایداری کم سموم در خاک، احتمال کنترل آن‌ها پایین است. بنابراین، نیاز به علف‌کش‌های پس‌رویشی در کشت نخود در سطح جهانی برای مدیریت علف‌های‌هرز پهن‌برگ و طغیان‌های بعدی علف‌های‌هرز در حال افزایش است (Matloob et al., 2020). ترکیب علف‌کش‌های خاک کاربرد (پیش‌رویشی) با علف‌کش‌های پس‌رویشی، منجر به افزایش اثربخشی علف‌کشی شده و در نتیجه عملکرد نخود را افزایش می‌دهد. در مطالعات مختلف مؤثر بودن ترکیب علفکش‌های پیش و پس‌رویشی در نخود ارزیابی شده است. رستوگی و همکاران (Rastogi et al., 2021) بیان داشته‌اند که بالاترین بازده خالص مالی در بین تیمارهای علف‌کش با کاربرد ترکیب اکسی‌فلورفن پیش رویشی و ایمازا تاپیر پس رویشی و وجین دستی ثبت شده است. دلچو (Delchev, 2021) بیان داشته به طور خاص، علف‌کش اکلونیفن که پس از علف‌کش‌های دیفلوفنیکان و ایزوکسافلوتل به صورت برگ‌پاشی استفاده شده، بالاترین عملکرد دانه را تولید کرده است. این ترکیب به طور مؤثر علف‌های‌هرز را کنترل و عملکرد کلی محصول را افزایش می‌دهد .کومار و همکاران (Kumar et al., 2025) بیان داشته‌اند که کاربرد متوالی اکسی‌فلورفن و پس از آن توپرامزون بالاترین راندمان کنترل علف‌های‌هرز، عملکرد دانه و بازده اقتصادی را ارائه داد. مطالعه حاضر ایمنی محصول و کنترل مؤثر علف‌های‌هرز توسط ترکیب دو علفکش فلومیوکسازین و اکلونیفن در میزان‌های بکار رفته در این تحقیق، در سه منطقه مختلف کشاورزی – اکولوژیکی را تأیید می‌کند. اعتبارسنجی چند مکانی، اهمیت آن را برای مدیریت یکپارچه علف‌های‌هرز، به ویژه در مواردی که گزینه‌های کنترل علف‌های‌هرز پهن‌برگ محدود است، تقویت می‌کند.

جدول 11 - ارزیابی توصیفی کارایی علفکش‌ها Table 11- Descriptive evaluation of herbicide efficacy
تیمار Treatment	کاهش تراکم علف‌های‌هرز Weed density reduction			کاهش وزن‏خشک علف‌های هرز Weed dry weight reduction			ارزیابی چشمی (EWRC ) Visual evaluation (EWRC)			ارزیابی نهایی Final evaluation
تیمار Treatment	کرمانشاه Kermanshsh	کردستان Kurdistan	آذربایجان‌شرقی East Azerbaijan	کرمانشاه Kermanshsh	کردستان Kurdistan	آذربایجان‌شرقی East Azerbaijan	کرمانشاه Kermanshsh	کردستان Kurdistan	آذربایجان‌شرقی East Azerbaijan	ارزیابی نهایی Final evaluation
فلومیوکسازین پیش‌رویشی 50گرم ماده مؤثره در هکتار Pre-emergence flumioxazin 50 g ai. ha^-1	****	***	**	****	****	**	****	***	***	***
فلومیوکسازین زود پس‌رویشی 50 گرم ماده مؤثره در هکتار Early Post-emergence flumioxazin 50 g ai. ha^-1	***	**	***	***	**	***	***	***	***	***
اکسی‌فلورفن پیش‌رویشی 168 گرم ماده موثره در هکتار Pre-emergence oxyfluorfen 168 g ai. ha^-1	***	***	*	***	***	**	***	***	**	**
سولفن‌ترازون پیش‌رویشی 100 گرم ماده مؤثره در هکتار Pre-emergence sulfentrazone 100 g ai. ha^-1	*	*	*	*	*	*	**	*	*	*
آکلونیفن پیش‌رویشی 1200 گرم ماده موثره در هکتار Pre-emergence aclonifen 1200 g ai. ha^-1	***	***	*	***	**	*	***	*	*	**
آکلونیفن پیش‌رویشی 1800 گرم ماده موثره در هکتار Pre-emergence aclonifen 1800 g ai. ha^-1	***	***	**	***	***	**	****	***	**	***
آکلونیفن پس‌رویشی 300 گرم ماده موثره در هکتار Post-emergence aclonifen 300 g ai. ha^-1	***	*	*	***	*	*	***	*	*	**
آکلونیفن پس‌رویشی 420 گرم ماده موثره در هکتار Post-emergence aclonifen 420 g ai. ha^-1	***	**	**	***	**	**	***	*	**	**
آکلونیفن پس‌رویشی 600 گرم ماده موثره در هکتار Post-emergence aclonifen 600 g ai. ha^-1	***	**	**	***	**	**	***	*	**	**
فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (300+50) Pre-emergence flumioxazin and Post-emergence aclonifen (50 +300) g ai. ha^-1	****	***	***	****	***	***	***	**	***	***
فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (420+50) Pre-emergence flumioxazin and Post-emergence aclonifen at (50 +420) g ai. ha^-1	****	***	****	****	***	****	****	***	***	****
کنترل بیش از 85 درصد (**) ، کنترل 70 تا 85 درصد ()، کنترل 50 تا 70 درصد ()، کنترل 30 تا 50 درصد () Weed control levels: >85% (**), 70–85% (), 50–70% (), and 30–50% ().

نتیجه‌گیری

نتایج نشان داد که تیمار ترکیبی فلومیوکسازین پیش‌رویشی و آکلونیفن پس‌رویشی (50+300) گرم ماده مؤثره در هکتار به دلیل پوشش طیف وسیع‌تری از علف‌های‌هرز پهن‌برگ شامل علف‌های‌هرز پاییزه (بی تی راخ، گل گندم، گوش بره، غربیلک، شلمی و خاکشیر) که توسط فلومیوکسازین کنترل می‌شوند و علف‌های‌هرز بهاره (گلرنگ وحشی، کاسنی، بابونه و سلمه تره) که توسط آکلونیفن کنترل می‌شوند، نسبت به کاربرد منفرد علف‌کش‌ها می‌تواند موجب کنترل مناسب‌تر علف‌های هرز و افزایش عملکرد شود. این ترکیب می‌تواند در مزارعی که از تراکم بالای علف‌های‌هرز در فصل بهار برخوردارند استفاده شود. علف‌کش‌های ذکر شده در ایران به ثبت رسیده اند و قابل توصیه به کشاورزان می‌باشند. همچنین علف‌کش سولفن‌ترازون پیش‌رویشی و فلومیوکسازین به صورت زود پس‌رویشی و همین‌طور آکلونیفن پس‌رویشی 1 لیتر در هکتار به دلیل خسارت به نخود زراعی قابل توصیه نیستند.

[1] Protoporphyrinogen Oxidase (PPO)

[2] European Weed Research Council

References

Amarnameh, Ministry of Agriculture Jihad. 2022. Agricultural Statistics Yearbook for the 2020–2021 crop year. Vol. I: Field Crops. 92 pp. (In Persian)

Anonymous. 2014. Chateau, Supplemental Label. Valent U.S.A. Corporation.

Anonymous. 2009. Flumioxazin Herbicide, Technical Brochure. Valent U.S.A. Corporation.

Antar S, Salim A. 2017. Effect of spraying of new herbicide challenge in different concentrration on growth and yield of Cicer arietinum L. and accompanying weeds in north of Iraq. Mesopotamia Journal of Agriculture 5(4): 215-234.

Barros J, Calado J, Carvalho M, Duarte I. 2018. Effect of different doses and spray volumes of the herbicide aclonifen for pre-emergence weed control in chickpea crop. Revista de Ciências Agrárias (Portugal) 41(2): 432-442.

Bayer CropScience. 2018. A pre-emergence herbicide for the control of annual broad leaved weeds and some grass weeds in potatoes, peas and beans. http://www.bayercropscience.ie/sds/emerger.pdf

Bayer CropScience. 2009. http://www.bayercropscience.com/bcsweb/cropprotection. nsf/id/aclonifen.

Bhuatada PO. Bhale, V.M. 2015. Effect of herbicides and cultural practices on nutrient uptake by chickpea and weed. Journal of Crop and Weed 11(1): 232-235.

Ceylan FO, Toker C. 2006. Selection for tolerance to postemergence herbicides in chickpea cultigen. International Chickpea and Pigeonpea Newsletter 13: 21-22

Chalechaleh M, Minbashi M, Shirani Rad A.H. 2014. Mapping the distribution of weeds in chickpea fields and predicting their presence in Kermanshah Province using GPS. Weed Ecology Journal 2: 95–111. (In Persian)

Covarelli L, Tosi, L. 2006. Presence of sunflower downy mildew in an integrated weed control field trial, Journal of Phytopathology 154: 281–285.

Delchev, G. 2021. Efficacy of herbicides, herbicide combinations and herbicide tank mixture on chickpea (Cicer arietinum L.). Scientific Papers. Series A. Agronomy LXIV (1): 283-290.

Delchev G, and Delcheva M. 2019. Impact of some herbicides, herbicide combinations and herbicide tank mixture on sowing characteristics of chickpea (Cicer arietinum L.). Bulgarian Journal of Agricultural Science 25 (Suppl. 3): 42-46.

Gore AK, Gobade SM, Patil PV. 2015. Effect of pre and post emergence herbicides on yield and economics of chickpea (Cicer arietinum L.). International Journal of Tropical Agriculture 33(2): 909-912.

FAOSTAT. 2025. Crops and livestock products – Chick peas, dry. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Retrieved from https://data.un.org/Data.aspx?d=FAO&f=itemCode%3A191

Kaya M, Sener A, Karaman R, Atak M, Kan A. 2018. Effect of reduced and increased herbicides doses on weed control strategies in chickpea (Cicer arietinum L.). Fresenius Environmental Bulletin, 27(5 A), pp.3846-3853.

Kilinc O, 2011. Aclonifen: The identikit of a widely used herbicide. African Journal of Agricultural Research, 6(10): 2411-2419.

Kousta A, Katsis C, Tsekoura A, Chachalis D. 2024. Effectiveness and selectivity of pre-and post-emergence herbicides for weed control in grain legumes. Plants 13(2): 211.

Matloob A, Safdar ME, Abbas T, Aslam F, Khaliq A, Tanveer A, Rehman A, Chadhar AR. 2020. Challenges and prospects for weed management in Pakistan: a review. Crop Protection 134, 104724. https://doi.org/10.1016/j.cropro.2019.01.030.

Mohammadi G, Javanshir A, Rahimzadeh-khooie F, Mohammadi A, Zehtab-Salmasi S. 2004. Critical period of weed interference in chickpea. Journal of Weed Reserch 45:57-63.

Mousavi SK, Pezeshkpour P, Shahverdi M. 2007. Response of weed populations to planting date and cultivar in rainfed chickpea (Cicer arietinum L.). Journal of Water and Soil Science (Science and Techology of Agriculture and Natural Resources 40: 167-176 (In Persian).

Nath CP, Dubey RP, Sharma AR, Hazra KK, Kumar N, Singh SS. 2018. Evaluation of new generation post-emergence herbicides in chickpea (Cicer arietinum L.). National Academy Science Letter 41(1): 1–5. https://doi.org/10.1007/s40009-017-0604-z.

Naylor R. 1996. Herbicides in Asian rice: Transitions in weed management. IRRI: 270 p.

Poursatari R, Dashti Sh, Hassannejad S. 2017. Structure of weed communities in rainfed chickpea fields (Case study: Maragheh County). Crop Breeding Journal 19(1): 215-228 (In Persian)

Ramakrishna A, Rupels, OP, Reddy SLN, Sivaramacrishna C. 1992. Promising herbicides for weed control in chickpeas. Tropical Pest Management 38(4): 398-399. https://doi.org/10.1080/09670879209371735

Rasal SJ, Ingole PG, Pagar PC, Chimote AN. 2015. Weed management in kabuli chickpea. 25 Asian-Pacific Weed Science Society Conference on Weed Science for Sustainable Agriculture, Environment and Biodiversity Hyderabad, India during 13-16 October, 2015.

Rastogi M, Vivek RK, Yadav S, Shivangi MS. 2021. Effect of integrated weed management practices on weed dynamics, productivity and profitability of chickpea (Cicer arietinum L.) and associated weeds. The Pharma Innovation Journal 10(8): 107-14.

Sandral GA, Dear BS, Pratley JE, Cullis BR. 1997. Herbicide dose rate response curves in subterranean clover determined by a bioassay. Australian Journal of Experimental Agriculture 37(1): 67-74.

Singh G, Singh D. 1992. Weed-crop competition studies in chickpea (Cicer arietinum). Indian Journal of Weed Science 24(1-2): 1-5.

Solh MB, Pala M. 1990. Weed control in chickpea. In: CIHEAM-OptionsMéditerranéennes-Série Séminaires, n. 9, Rabat, p. 93-99.

Tepe I, Erman M, Yergin R, Bükün B. 2011. Critical period of weed control in chickpea under non-irrigated conditions. Turkish Journal of Agriculture and Forestry 35: 525-534. http://dx.doi.org/10.3906/tar-1007-956

Veisi M, Hatami S, Jahedi A. 2025. The effect of aclonifen herbicide (600 SC) on weed control in rainfed autumn chickpea and residual effects on wheat in crop rotation. Final report, 38 pp (In Persian)

Veisi M, Mansouri M.S, Jahedi A. 2022. The effect of new herbicide flumioxazin (Clean Sheet WP 50%) on weeds in autumn chickpea fields. Final report, 37 pp (In Persian)

Veisi M, Mansouri M.S, Jahedi A. 2019a. Evaluation of new herbicides for controlling weeds in rainfed autumn chickpea fields. Final report, 28 pp. (In Persian)

Veisi M, Zand E, Moeini MM, Bassiri K. 2019b. Review of research on weed management of chickpea in Iran: challenges, strategies and perspectives. Journal of Plant Protection Research 60(2): 113-125.

Yadav PK, Khan AH, Yadav AS. 2007. Effect of herbicides on biochemical and growth parameters of chickpea (Cicer arietinum). Indian Journal of Agricultural Sciences 76(11):82-684.

Yilar M, Sozen O, Karadavut U. 2020. The effects of weed density and different weed control applications on yield and yield components of chickpea cultivars. Legume Research-An International Journal 43(1): 17-121.

Statistics

Article View: 183

PDF Download: 148

Journal management system. designed by sinaweb

Related Links

News

Evaluation of the effect of pre- and post-emergence herbicides on the yield and weed population of autumn-sown rainfed chickpea