افزایش عملکرد و کاهش میزان آب آبیاری در سیب‌زمینی با استفاده از ماده سوپرجاذب و کود زیستی میکوریز

نتایج کاربردی حاصل از این آزمایش که در عرصه و در سطح مزارع می­تواند مورد استفاده و توصیه قرار بگیرد، به‌صورت زیر بود:

1- در شرایط آبیاری نرمال (تأمین 100 درصد نیاز آبی گیاه) استفاده از سوپرجاذب و میکوریز تأثیر قابل توجهی بر عملکرد سیب‌زمینی نداشت (شکل­ 2).

2- کاربرد کود زیستی میکوریز و ماده سوپرجاذب در شرایط اعمال تنش و کم ­آبیاری و به‌خصوص با تنش شدید (تأمین 50 درصد نیاز آبی گیاه)، سبب افزایش چشمگیری در عملکرد سیب­ زمینی شد (شکل ­های 3، 4 و 5).  

3- استفاده تلفیقی و توأم کود زیستی میکوریز و ماده سوپرجاذب در شرایط اعمال تنش و کم ­آبیاری، اثرات به‌مراتب بهتری در افزایش عملکرد در مقایسه با کاربرد جداگانه آن­ها داشت (شکل ­های 3، 4 و 5). 

4- در مجموع در شرایط تنش شدید، میزان عملکرد غده سیب ­زمینی با کاربرد ترکیبی ماده سوپرجاذب و کود زیستی میکوریز در حدود 18 درصد بیش‌تر از همین میزان آب و عدم کاربرد سوپرجاذب و کود زیستی بود (شکل 4).

5- با احتساب سود و زیان اقتصادی مصرف سوپرجاذب و کود زیستی میکوریز، مشخص می ­شود که زارع سیب‌زمینی ­کار حدود سه میلیون تومان با مصرف این دو ماده هزینه متقبل می ­شود. در مقابل با مصرف سوپرجاذب و میکوریز در شرایط کم‌آبیاری شدید، به‌طور متوسط 5 تا 6 تن در هکتار در مقایسه با عدم کاربرد آن­ها افزایش تولید خواهد داشت. چنان‌چه برای آب مصرفی نیز قیمت تعیین شود، با احتساب اینکه در شرایط فعلی ارزش اقتصادی آب در محصول سیب ­زمینی به ازاء هر مترمکعب حدود 27000 تومان برآورد می ­شود، عملاً با کم‌آبیاری شدید و مصرف سوپرجاذب و کود زیستی میکوریز حدود 2000 مترمکعب در مصرف آب صرفه ­جویی می­ شود. بنابراین سودی معادل 54 میلیون تومان در هکتار نیز در قبال کم‌آبیاری نصیب کشاورز سیب‌زمینی ­کار خواهد شد. مهم‌تر از همه، این­که می­ تواند به اقتصاد طولانی ­مدت و پایدار تولید محصول سیب ­زمینی در مزرعه نیز امیدوار باشد.

با جمع‌بندی نتایج حاصل از این پژوهش، مشخص شد که استفاده از میکوریز و سوپرجاذب صرفاً در شرایط کم­ آبیاری قادر به تحریک رشد و افزایش عملکرد سیب ­زمینی می‌باشد. ماده سوپرجاذب در مقایسه با کود زیستی میکوریز اثر بهتری بر تحریک رشد و عملکرد و کاهش اثرات تنش در شرایط کم­ آبیاری داشت. ضمن اینکه در شرایط تنش شدید، با استفاده توأم از آن­ها نتایج مطلوب­تری حاصل شد.

مواد سوپرجاذب­ از نظر ساختمانی، شبکه­ ای از مواد پلیمری هیدروکربن و آب‌دوست می­ باشند. ضریب جذب آب در این مواد، بسیار بالا بوده و بیش از 500 برابر وزن خود آب جذب می ­کنند (3) (شکل 1). هم‌چنین تخلیه آب در این مواد تدریجی بوده و در اثر خشک شدن خاک به‌تدریج صورت می­ گیرد. بنابراین رطوبت محیط خاک و ریشه به مدت طولانی در حد مناسب برای جذب باقیمانده و بدون نیاز به آبیاری مجدد، آب لازم را در اختیار گیاه قرار می ­دهند (1، 4 و 5). هم‌چنین قارچ ­های میکوریزا که به‌عنوان کود زیستی مورد استفاده قرار می ­گیرند، با استفاده از اندام‌های ریشه­ مانند به نام ریسه سبب افزایش جذب آب و مواد غذایی از خاک می­ شوند. ضمن اینکه در رابطه هم‌زیستی با گیاه، تولید هورمون­ های رشد نیز می ­کنند (7، 8 و 10). استفاده از هر دو این مواد از طرفی موجب افزایش رطوبت خاک شده و از جانبی نیز به جذب آب و مواد غذایی خاک به‌ویژه در شرایط کم‌آبیاری و تنش به‌وسیله ریشه سیب­ زمینی کمک می­ کند (2، 3 و 9).

با محدودیت ریزش­ های جوی استان همدان (متوسط بارندگی سالیانه 313 میلی‌متر) و نیز نامناسب بودن توزیع و پراکنش زمانی آن و هم‌چنین نیاز بالای آبی محصول سیب‌زمینی، ناگزیر باید از روش‌های به ­زراعی به‌منظور حفظ و پایداری تولید و کشت و کار سیب‌زمینی در این استان استفاده کرد (6). در این راستا، استفاده از سوپرجاذب‌های رطوبتی و تلقیح با کود زیستی میکوریز از ابزارهای مناسب مدیریت آب می‌باشد. این مواد با ایجاد قدرت رشد مطلوب، قدرت رقابتی محصول سیب­ زمینی را افزایش داده و می‌توانند با ایجاد رشد مطلوب‌تر و اجتناب از برخورد با تنش در مراحل بحرانی رشد، منجر به افزایش کمی و کیفی محصول بشوند (5 و 9).

در این تحقیق، ماده سوپرجاذب رطوبتی به مقدار 80 کیلوگرم در هکتار در مخزن کودکار دستگاه غده ­کار بذری مخلوط و در هنگام کاشت غده‌ها در 3 تا 5 سانتی­متری بالای غده و در شیارهای کشت توزیع شد. بذرمال کردن غده ­ها نیز با کود زیستی انجام شد، به‌طوری‌که به ازاء هر تن غده بذری، مقدار یک کیلوگرم از بستر کاشت مخلوط با قارچ هم‌زیست در مخزن غده ­کار سیب‌زمینی بر روی غده­ ها پاشیده شد. مقدار آب آبیاری در سه سطح 100، 75 و 50 درصد نیاز آبی سیب ­زمینی تنظیم شده و در کل دوره رشد در اختیار گیاه سیب‌زمینی قرار گرفت. لازم به ذکر اینکه در این تحقیق، هیچ نوع ضدعفونی شیمیائی در هنگام کاشت غده ­های بذری مورد استفاده قرار نگرفت. در محصول برداشتی، میزان عملکرد غده‌ در هکتار مشخص شد.