بررسی اثرات ورمی کمپوست و اوره بر عملکرد، اجزای عملکرد و صفات کیفی ارقام سیب زمینی در خوزستان

سیب­زمینی تولیدشده در مناطق معتدله کشور در پائیز و اوایل زمستان به مصرف رسیده و بعد از این، کمبود محصول در بازار وجود دارد. با کشت زمستانه سیب­زمینی در مناطق گرم کشور، می­توان کمبود پدیدآمده در بازار را برطرف نمود. یکی از مناطق نیمه­گرمسیری مناسب برای کشت سیب­زمینی، استان خوزستان می­باشد. زراعت این محصول در سال­های اخیر مورد استقبال کشاورزان منطقه قرار گرفته، به‌گونه­ای که سطح زیرکشت آن از 347 هکتار در سال زراعی 64-1363 هم‌‌اکنون به 4535 هکتار رسیده است (2). از طرف دیگر، عملکرد و بازارپسندی غده­های سیب­زمینی به مصرف کودهای نیترون­دار بستگی دارد. مصرف بی­رویه نیتروژن در کشت سیب­زمینی، موجب تجمع نیترات در محصول شده که در اثر فعل و انفعالات شیمیایی به ترکیباتی به نام نیتروز آمین، که سرطان‌زا هستند، تبدیل می­شوند. بنابراین در تولید سیب‌زمینی همانند بسیاری از محصولات دیگر، مدیریت مصرف نیتروژن اهمیت زیادی دارد. یکی از روش­های کاهش تجمع نیترات در غده سیب­زمینی، مصرف کودهای آلی می­باشد (17و 15) که علاوه بر کاهش نیترات غده سیب­زمینی، سبب بهبود ساختمان خاک و افزایش ظرفیت نگهداری آب خاک شده و با فراهم نمودن مواد غذایی مورد نیاز، موجب کاهش مصرف کودهای شیمیایی می­گردد. با افزایش سطح زیرکشت سیب­زمینی در چهار دهه اخیر و در راستای پاسخ‌گویی به نیاز کشاورزان، تحقیقات فراوانی در ارتباط با به­نژادی و به‌زراعی این محصول در خوزستان انجام گرفته است (3، 4، 5، 6، 7 و 8) ولی تاکنون هیچ آزمایشی در ارتباط با نقش منابع مختلف نیتروژن بر عملکرد، خصوصیات زراعی و میزان تجمع نیترات در­ سیب­زمینی در منطقه انجام نشده است. این تحقیق با استفاده از سیستم آبیاری نشتی (جوی و پشته) و به‌منظور مطالعه اثرهای مدیریت تلفیقی به‌کارگیری نیتروژن از منابع معدنی و آلی بر خصوصیات کمی و کیفی دو رقم سیب­زمینی (ساوالان و سانته) و ارزیابی اقتصادی این سیستم کوددهی در راستای تحقق کشاورزی پایدار،اجرا گردید.

سیب­زمینی (Solanum tuberosum L.) به‌دلیل داشتن هیدروکربن­های قابل هضم و پروتئین­های حاوی لیزین که غالباً در محصولاتی مانند: غلات و سبزیجات وجود ندارد، ارزش غذائی فراوانی دارد (18). این محصول به­دلیل داشتن متابولیت­های اولیه و ثانویه، نقش مهمی در فرآیندهای متابولیکی انسان دارد (13). ارزش غذایی سیب­زمینی تنها به‌دلیل انرژی­زایی آن نبوده بلکه این محصول حاوی مقادیر قابل توجهی فیبر، ویتامین­های B₆ و C و هم‌چنین مواد معدنی مانند: آهن، منیزیم، روی و مس می­باشد (14). سیب­زمینی از نظر کارایی مصرف آب، عملکرد ماده خشک قابل مصرف، مقدار پروتئین و مواد معدنی در واحد سطح بر غلات برتری دارد (10).

منابع مواد آلی سنتی مانند: کود حیوانی محدود بوده و جوابگوی نیاز روزافزون بخش کشاورزی به این مواد نمی‌باشد، از این‌رو استفاده از مواد زاید جامد با منشاء آلی نظیر: بقایای کشاورزی و صنعتی به‌عنوان مواد آلی، رو به گسترش است. در بین کودهای آلی، کمپوست به‌عنوان اقتصادی­ترین منبع تولید نیتروژن معرفی شده است. در سال­های اخیر فرآیند تولید کمپوست با استفاده از کرم­های خاکی کمپوست­کننده تحت عنوان ورمی­کمپوست، به ‌نوان یک فن­آوری آسان و یک فرآیند حامی طبیعت برای تهیه کودهای آلی از مواد زاید، بسیار مورد توجه قرار گرفته است. ورمی­کمپوست از لحاظ کیفی، ماده­ای باpH  تنظیم شده و سرشار از مواد هیومیک و عناصر غذایی به فرم قابل جذب برای گیاه بوده که اثرهای فراوانی در رشد و عملکرد گیاهان زراعی و باغی دارد (1).عملکرد و بازار­پسندی غده­های سیب­زمینی به­شدت به مصرف کودهای نیتروژن­دار بستگی دارد و کاهش یا افزایش مصرف نیتروژن، رسیدگی محصول را به تأخیر انداخته و عملکرد سیب­زمینی را کاهش می­دهد. با توجه به نیاز بالای این محصول به نیتروژن، مصرف بی­رویه این عنصر، موجب تجمع نیترات در غده شده که در اثر فعل و انفعالات شیمیایی به ترکیباتی به نام نیتروز آمین، که سرطان‌زا هستند، تبدیل می­شوند. بنابراین مدیریت مصرف نیتروژن اهمیت زیادی در تولید این محصول دارد (17). یکی از روش­های کاهش تجمع نیترات در غده سیب­زمینی، مصرف کودهای آلی می­باشد (15) که علاوه بر کاهش نیترات غده، از یکسو سبب بهبود ساختمان خاک شده و ظرفیت نگهداری آب خاک را افزایش می­دهند و از سوی دیگر، مواد غذایی مورد نیاز گیاه را فراهم نموده و در نتیجه مصرف کودهای شیمیایی را کاهش می­دهند (16). کاربرد توأم کودهای آلی و شیمیایی، یک راهبرد مؤثر در جهت کاهش اثرهای زیان­بار مصرف بی­رویه کودهای شیمیایی نیتروژنه است. محققین گزارش نموده­اند که غده­های سیب­زمینی که با مواد آلی تغذیه شده­اند در مقایسه با روش تغذیه متداول (فقط مصرف کود شیمیایی نیتروژنه)، حاوی نیترات کمتر، ماده خشک، ویتامین C ، اسیدهای آمینه  و ترکیبات فنولیکی بیشتری می­باشند (12).