یکی از اولین اقدامات در توسعه مکانیزاسیون کشاورزی یک منطقه، تعیین بهترین نظام یا الگوی مکانیزاسیون با توجه به استعدادهای بالقوه (ذاتی) و بالفعل آن منطقه است. یکی از محدودیتهای توسعه مکانیزاسیون کشاورزی مربوط به عدم تطابق ماشینهای کشاورزی با اقلیم منطقه است. برای کشت ارقام بهاره سیبزمینی زودرس در مناطق جنوبی استان آذربایجان شرقی (شهرهای عجبشیر، بناب و ملکان)، کشاورزان برای انجام عملیات خاکورزی و کشت مکانیزه سیبزمینی در بهار باید منتظر خشک شدن نسبی خاک و امکان تردد با ماشین در پایان زمستان باشند. بیشتر سیبزمینیکاران این منطقه برای حل این مشکل، اقدام به تهیه زمین و بستر کشت سیبزمینی در پائیز کرده و عمل کاشت را در پایان زمستان بهصورت دستی (غیرمکانیزه) انجام میدهند. مسئله دیگر مربوط به میزان مصرف آب در زراعت سیبزمینی است که بسته به شرایط اقلیمی و دوره رسیدگی ارقام، متغیر است. از آنجایی که سیبزمینی قادر به تحمل دماهای زیر صفر نیست، در مناطق سردسیر کشور بهطور عمده بهصورت بهاره کشت میشود و بخش عمدهای از دوره رشد گیاه مصادف با ماههای گرم و بدون بارندگی تابستان است. بنابراین تولید سیبزمینی کاملاً به استفاده از منابع آبی ذخیرهای و آبهای زیرزمینی وابسته است. در واقع در مناطق با آب و هوای مدیترانهای در ایران، عمده بارشها در فصول سرد سال اتفاق افتاده که نقش مستقیمی در تولید محصولات تابستانه مانند سیبزمینی ندارد. وجود چنین مشکلاتی در زراعت بعضی از محصولات مانند نخود بهاره سبب ایجاد روش کشت جدید در ایران با عنوان کشت انتظاری شده است (4). با استفاده از این روش، غدههای بذری سیبزمینی در اواخر فصل پائیز کشت شده و بدون سبز شدن و بهصورت خفته تا پایان فصل سرما در خاک باقی میمانند و پس از مساعد شدن دمای هوا در بهار، رشد گیاه آغاز شده و بدین ترتیب گیاه از رطوبت ذخیرهشده در زمستان و همچنین بارشهای بهاره نهایت استفاده را خواهد برد. همچنین عملیات خاکورزی و کشت مکانیزه سیبزمینی با ماشین غدهکار در شرایط مناسب رطوبت خاک در پائیز انجام گرفته و نیازی به عملیات مکانیزه و تردد ماشین در شرایط خاک خیس و احیاناً یخزده در پایان فصل زمستان که باعث فشردگی و تخریب ساختمان خاک میشود، نخواهد بود. از آنجایی که سیبزمینی جزو گیاهان حساس به تنش خشکی است، میزان مصرف آب در کشت این محصول بسیار زیاد میباشد. طبق برآورد طرحهای پایلوت در منطقه، میانگین مصرف آب کشت سیبزمینی در مناطق مختلف استان آذربایجان شرقی در روش آبیاری سطحی کرتی، 8,000 مترمکعب و در روش آبیاری با تیپ دوردیفه روی پشته، 5,500 مترمکعب بوده که منبع تأمین آب آبیاری عمدتاً آبهای زیرزمینی است.
در مناطق جنوبی استان آذربایجان شرقی، کلیه عملیات تهیه زمین اعم از: خاکورزی، تسطیح و کرتبندی در پائیز انجام گرفته و بهدلیل کشت ارقام زودرس برای مصرف تازهخوری، از اواخر زمستان با مساعد شدن شرایط آب و هوایی کشت بهصورت دستی یا در صورت مناسب بودن نسبی رطوبت خاک و عدم یخزدگی آن، بهصورت مکانیزه انجام میشود. با تغییر زمان کاشت از اواخر زمستان به اواخر پائیز، کشاورزان فرصت کافی برای اجرای عملیات مکانیزه تهیه زمین و کاشت محصول در شرایط مناسب رطوبت خاک در پائیز را خواهند داشت و مشکل عدم امکان تردد ماشین در زمین زراعی با شرایط خاک بسیار مرطوب (خیس) در اواخر زمستان برطرف خواهد شد (تردد ماشین در شرایط خاک بسیار مرطوب باعث فشردگی خاک و ایجاد محدودیت در سبز شدن و غدهدهی بوته و همچنین تخریب ساختمان خاک میشود). همچنین با توجه به محدودیت زمانی برای کاشت، سرعت انجام عملیات زراعی افزایش یافته و هزینه کارگری کاهش مییابد. در کشت پائیزه، بذور قبل از فصل سرما کشت شده و بهدلیل فراهم نبودن دمای مناسب جوانهزنی، به حالت سکون در زیر خاک باقی مانده تا بهمحض مهیا شدن شرایط دمایی در اوایل بهار، رشد گیاه آغاز و از بارندگیهای بهاره و رطوبت ذخیرهشده در زمستان بیشترین بهره را ببرد. کشت پائیزه اینگونه محصولات، این امکان را فراهم میکند که بخشی از نیاز آبی گیاه از طریق بارشهای فصلی سال تأمین شود. یک مثال بارز در این زمینه، کشت انتظاری حبوبات دیم در شرایط آب و هوایی ایران میباشد. در مناطق با آب و هوای مدیترانهای در ایران که عمده بارشها در فصول سرد سال اتفاق میافتد، آغاز کشت حبوبات دیم در بهار بهویژه به روش مکانیزه، مستلزم اتمام بارشها و امکان آمادهسازی زمین میباشد. در نتیجه گیاه از بارندگیهای زمستانه و بهاره کمترین بهره را برده و همین عامل یکی از دلایل کاهش عملکرد حبوبات محسوب میشود. در چنین مناطقی با تغییر تاریخ کاشت بذور به اواخر پائیز (کشت انتظاری)، امکان بهرهگیری از بارشهای فصلی بهوجود میآید (3). بررسی ژنوتیپهای سیبزمینی در استان خوزستان مشخص کرد که بیشترین عملکرد کل غده (32 تن در هکتار)، عملکرد قابل فروش غده (30/17 تن در هکتار) و متوسط وزن غده (86/94 گرم) مربوط به رقم خاوران میباشد (2). براساس نتایج این مطالعه، کاشت رقم خاوران و کلون 8-397009 برای کشت پائیزه سیبزمینی در استان خوزستان توصیه میشود. در شرایط عادی کشاورزان پس از برداشت محصول سیبزمینی، بذور مورد نیاز خود را برای کشت سال بعد در انبارهایی که بیشتر غیراستاندارد هستند، نگهداری میکنند. درنتیجه علاوه بر صرف هزینه انبارداری، بخش قابلتوجهی از بذور تلف میشود. در کشت پائیزه سیبزمینی بهدلیل کاشت زودهنگام بذور، بسیاری از مشکلات انبارداری یادشده کاهش مییابد (1). کاهش هزینه کارگری از طریق کشت مکانیزه، کاهش هزینه آبیاری و انبارداری بذر همچنین افزایش عملکرد در روش کشت پائیزه نسبت به روش کشت بهاره سبب افزایش درآمد کشاورز خواهد شد و لذا روش کشت پائیزه را میتوان در منطقه ترویج کرد.
