| تعداد نشریات | 282 |
| تعداد نشریات سازمان | 80 |
| تعداد شماره‌ها | 3,262 |
| تعداد مقالات | 36,060 |
| تعداد مشاهده مقاله | 55,196,663 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 94,192,572 |
لابستر صخره‌ای کنگره دار(Panulirus homarus) فرصت آبزی پروری مغفول مانده در سواحل مکران؛ وضعیت موجود و نیازمندی های پرورش تجاری | ||
| نشریه ترویجی مطاف | ||
| دوره 1، شماره 2، آذر و دی 1405، صفحه 31-37 اصل مقاله (910.5 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله ترویجی | ||
| نویسندگان | ||
| احسان اسدی شریف* 1؛ جواد امیری2 | ||
| 1عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات شیلاتی آبهای دور چابهار | ||
| 2مرکز تحقیقات شیلاتی آبهای دور، مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، چابهار، ایران | ||
| چکیده | ||
| لابستر صخره‌ای کنگره‌دار (Panulirus homarus) به‌عنوان یکی از گونه‌های با ارزش اقتصادی بالا در آبهای ایران، به‌ویژه در دریای عمان، از ظرفیت بالایی برای توسعه پرورش برخوردار است. با این حال، چالش‌هایی همچون دوره لاروی طولانی (۶ تا ۱۲ ماه) با عبور از ۱۱ تا ۱۳ مرحله لاروی، عدم دستیابی به فرمولاسیون تغذیه‌ای غنی از اسیدهای چرب، و فشار صیادی بر ذخایر طبیعی از مهم‌ترین موانع توسعه این صنعت محسوب می‌شوند. در مقابل در سواحل مکران (سیریک تا گواتر) از مزیت‌های جغرافیایی و اقلیمی مناسبی برای آبزی پروری این گونه است. دمای میانگین سالانه آب در این در دامنه حدود 26 درجه سانتی‌گراد و شوری در محدوده 36تا 5/37 ppt است که هر دو در بازه‌ی بهینه رشد لابستر قرار دارند. ثبات فیزیکی–شیمیایی آب در نواحی ساحلی مکران، وجود زمین‌های ساحلی با قابلیت احداث استخرهای بتنی، و بسترهای صخره‌ای طبیعی برای استقرار لابسترهای جوان و پرولئوس، این منطقه را به یکی از بهترین نواحی بالقوه برای ایجاد مزارع پرواربندی تبدیل کرده است. بر اساس مطالعات انجام شده بیشترین تراکم لابسترهای جوان در فصل‌های بهار و پاییز مشاهده می‌شود که فرصتی ارزشمند برای جمع‌آوری و پرورش این مراحل در سامانه‌های قفس‌های دریایی یا استخرهای ساحلی فراهم می‌آورد. در مجموع، مدیریت هوشمند ذخایر طبیعی از طریق طراحی زیستگاه‌های مصنوعی، پژوهش‌های هدفمند در حوزه تغذیه و خوراک اختصاصی، و مکان‌یابی علمی برای احداث مزارع در سواحل مکران می‌تواند مسیر توسعه پایدار لابستر صخره‌ای کنگره‌دار را هموار ساخته و این گونه را به یکی از محصولات استراتژیک آینده صنعت آبزی‌پروری ایران بدل کند. | ||
تازه های تحقیق | ||
اجرای هماهنگ این اقدامات می‌تواند ضمن کاهش فشار بر ذخایر طبیعی، موجب افزایش اشتغال و درآمد جوامع ساحلی شده و لابستر صخره‌ای کنگره‌دار را به یکی از محصولات ارزشمند آبزی‌پروری و صادراتی ایران تبدیل کند. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| Panulirus homarus لابستر صخره ای کنگره دار؛ پرواربندی؛ دریای عمان | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Spiny Lobster Panulirus homarus as an Underutilized Aquaculture Opportunity on the Makran Coast: Current Status and Commercial Farming Requirements | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Ehsan Asadisharif1؛ Javad Amiri2 | ||
| 1Offshore Fisheries Research Centre, Iranian Fisheries Science Research Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Chabahar, Iran | ||
| 2Offshore Fisheries Research Centre, Iranian Fisheries Science Research Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Chabahar, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| The Scalloped Spiny Lobster (Panulirus homarus) is a big deal for Iran’s fisheries, especially in the Sea of Oman. Given its high economic value, there’s real potential for aquaculture, but a few tough hurdles stand in the way of commercial success. The lobsters have a long larval phase—six to twelve months, stretching over 11 to 13 stages, which presents significant biological challenges for large-scale hatchery production. Furthermore, existing feed formulas aren’t where they need to be yet, especially in providing enough HUFAs, which are critical for juvenile development, disease resistance, and growth rate optimization. On top of that, wild populations are under a lot of pressure from fishing, creating an urgent necessity for sustainable alternatives to stabilize stock levels. However, Iran’s southern coastline—particularly the Makran extending from Sirik to Gwatar offers highly favorable conditions for lobster farming. This region provides geographic advantages that offset the technical difficulties of production. The sea stays warm (around 26.5°C) and salty (36 to 37.5 ppt), which is just right for these lobsters to grow. The water’s stable, and there’s plenty of coastline where you could build concrete ponds. There are also natural rocky spots where young lobsters like to settle. Combine all that, and this spot looks perfect for developing lobster fattening farms. Research shows that you find the most juveniles in spring and autumn, which lines up well for collecting and raising them to market size in sea cages or coastal ponds. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Panulirus homarus, Scalloped Spiny Lobster, Fattening, Sea of Oman | ||
| اصل مقاله | ||
|
لابستر صخره‌ای کنگره‌دار (Panulirus homarus) از باارزش‌ترین آبزیان سواحل جنوب ایران است که به دلیل ارزش اقتصادی بالا و نقشش در معیشت جوامع ساحلی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است (میرزایی و همکاران، ۱۳۹۹). بر اساس گزارش FAO، در سال ۲۰۲۵ صادرات جهانی لابستر به حدود ۱۸۷۵۶۰ تن با ارزش نزدیک به 35/7 میلیارد دلار رسید. ارزش تجارت این محصول در منطقه آسیا–اقیانوسیه از ۷ میلیارد دلار فراتر رفت که نشان‌دهنده تقاضای گسترده، به‌ویژه در بازارهای شرق و جنوب‌شرق آسیاست (جدول 1). کانادا با صادرات حدود ۷۸۹۵۰ تن جایگاه مهمی دارد و ویتنام نیز با توسعه فرآوری و تجارت، حضورش را در بازارهای جهانی تقویت کرده است. این آمار نشان می‌دهد که لابستر نه‌تنها یک آبزی با ارزش غذایی بالا، بلکه کالایی صادراتی و منبع درآمد ارزی و اشتغال در جوامع ساحلی است (جدول 1)؛ ازاین‌رو، به‌شرط حفاظت از ذخایر طبیعی و بازسازی جمعیت‌های آسیب‌دیده، می‌تواند زمینه ورود ایران به زنجیره تجارت منطقه‌ای را فراهم کند (FAO, 2026). بافت خوراکی این لابستر دارای پروتئین بالا (حدود 5/19 تا ۲۱ درصد) و چربی اندک (کمتر از 5/1 درصد) است و در زمره غذاهای دریایی رژیمی و پرپروتئین قرار می‌گیرد. بخش عمده چربی آن از اسیدهای چرب غیراشباع (UFA) تشکیل شده و امگا-۳، به‌ویژه EPA و DHA، سهم مهمی از لیپیدهای بافت عضلانی را می‌سازد؛ ترکیباتی که در پیشگیری از بیماری‌های قلبی-عروقی و تقویت سیستم عصبی نقش کلیدی دارند (غلامی و همکاران، ۱۳۹۷). همچنین در مطالعه Ihsan و همکاران (2025)، استخراج کیتوسان از پوسته لابستر با بازده 5/9٪ و درجه‌های کیفی مطلوب (رطوبت7594/5٪، خاکستر 72/36٪، نیتروژن 73/2٪) موفقیت‌آمیز بود؛ /97٪ در تیمار ۲٪ افزایش داد و فعالیت ضدقارچی علیه Fusarium را بهبود بخشید (Ihsan et al., 2025). با وجود این اهمیت، ذخایر طبیعی لابستر در سال‌های اخیر کاهش یافته‌اند؛ به‌گونه‌ای که در عمان صید سالانه از حدود ۲۰۰۰ تن در دهه ۱۹۸۰ به کمتر از ۵۰۰ تن در سال ۲۰۱۶ رسیده است (Al-Marzouqi, 2018). تداوم این روند می‌تواند به افت بیشتر جمعیت‌ها، کاهش درآمد صیادان و تشدید فشار بر زیستگاه‌های ساحلی منجر شود. از سوی دیگر، پرورش تجاری این گونه نیز به‌دلیل دوره لاروی طولانی، نیاز غذایی خاص و کمبود فناوری بومی با چالش‌های جدی روبه‌روست (Divu et al., 2024). بنابراین، توسعه آبزی‌پروری لابستر در ایران همچنان یکی از فرصت‌های مغفول‌مانده و در عین حال راهبردی به‌شمار می‌رود. سواحل مکران(چابهار، بریس و رمین، کنارک و پزم) از نظر دما (میانگین حدود C۲۶°)، شوری (حدود 65/36 ppt) کیفیت آب و بسترهای ساحلی شرایط بسیار مطلوبی دارند؛ تراکم بالای لابسترهای جوان در برخی فصول نیز فرصت خوبی برای پرواربندی نیمه‌صنعتی و مزارع پایلوت ایجاد می‌کند (میرزائی و اژدری، ۱۴۰۲). با وجود این ظرفیت‌ها، آبزی‌پروری این گونه در ایران مغفول مانده و فقدان برنامه‌های تولید بذر، دانش فنی پرواربندی و انتقال فناوری، مانع بهره‌برداری از این مزیت شده است. توسعه هدفمند پرواربندی می‌تواند ضمن کاهش وابستگی به صید طبیعی، اشتغال ساحلی، درآمد جوامع محلی، محصول صادرات‌محور و ارزش‌آفرینی از ضایعات (کیتین و کیتوسان) را در چابهار، بریس و رمین فراهم کند. ۲. معرفی راهکار 2.1. معرفی لابستر صخره ای کنگره دار لابستر صخره‌ای کنگره‌دار (Panulirus homarus) یکی از سخت‌پوستان دریایی خانواده Palinuridae است که در زیستگاه‌های صخره‌ای و مرجانی آبهای گرم و کم‌عمق زندگی می‌کند. این گونه در منطقه هند–اقیانوس آرام پراکنش دارد و از سواحل شرق آفریقا تا اقیانوس هند، مجمع‌الجزایر مالایی، ژاپن، استرالیا و کالدونیای جدید یافت می‌شود. این لابستر گونه‌ای شب‌فعال، کف‌زی و گروه‌زی است که در طول روز در شکاف صخره‌ها و پناهگاه‌های بستر پنهان می‌شود و شب‌ها برای تغذیه فعال می‌گردد.این گونه از نظر شیلاتی و بوم‌شناختی اهمیت ویژه‌ای دارد و در کشورهایی مانند هند، آفریقای جنوبی، فیلیپین، تایوان، تایلند و ویتنام مورد بهره‌برداری و حتی پرورش قرار گرفته است، بنابرای هم از منظر ارزش غذایی و اقتصادی و هم از دیدگاه ظرفیت‌های آبزی‌پروری، گونه‌ای راهبردی محسوب می‌شود (شکل1). 2.2. وضعیت موجود این لابستر در کشور در ایران، لابستر صخره‌ای کنگره‌دار به‌ویژه در سواحل مکران، از جمله چابهار، بریس و رمین، دارای پراکنش طبیعی و ظرفیت قابل‌توجهی برای بهره‌برداری است؛ با این حال، تاکنون این پتانسیل به‌صورت شایسته مورد توجه و توسعه قرار نگرفته است. در حالی‌که شرایط محیطی منطقه از نظر دما، شوری، کیفیت آب و بسترهای مناسب ساحلی برای رشد و استقرار این گونه مطلوب گزارش شده، بهره‌برداری از آن همچنان عمدتاً در حد صید سنتی باقی مانده است. از سوی دیگر، فشار صیادی، صید لابسترهای زیر اندازه قانونی و کاهش ذخایر طبیعی، ضرورت حرکت از برداشت صرف به سمت مدیریت و تولید مبتنی بر آبزی‌پروری را آشکار کرده است. با وجود این مزیت‌های طبیعی، نبود برنامه‌های منسجم برای تکثیر، پرورش، تأمین بذر و توسعه فناوری بومی موجب شده است که این فرصت اقتصادی و شیلاتی در کشور مغفول بماند. بنابراین، وضعیت موجود این گونه در ایران را می‌توان ترکیبی از ظرفیت طبیعی بالا و بهره‌برداری محدود و غیرتوسعه‌یافته دانست. از منظر مکانی، سواحل مکران مزیت‌های کم‌نظیری برای توسعه پرورش لابستر دارند. این منطقه به‌دلیل ثبات حرارتی نسبی، شوری مناسب، جریان‌های ساحلی پایدار و وجود بسترهای سنگی و مرجانی، یکی از مناسب‌ترین زیستگاه‌ها برای لابستر صخره‌ای کنگره‌دار به‌شمار می‌رود. میانگین دمای آب حدود ۲۶ درجه سانتی‌گراد و شوری حدود 65/36 ppt در این ناحیه، شرایط مطلوبی برای رشد، بقاء و استقرار لاروها و جوانه‌های لابستر فراهم می‌کند (میرزائی و اژدری، ۱۴۰۲). بنابراین، پیشنهاد می‌شود برنامه توسعه پرورش لابستر ابتدا در مقیاس پایلوت و در مناطق دارای اولویت مانند چابهار، بریس، پسابندر و رمین اجرا شود تا ضمن ارزیابی فنی، امکان توسعه مرحله‌ای و کنترل‌شده فراهم گردد. در این میان، منطقه رمین به‌عنوان یکی از کانون‌های بالقوه پرورش لابستر دارای اهمیت ویژه است. همان‌گونه که در شکل 2 و داده‌های مربوط به کیفیت آب اشاره شده، این منطقه از ثبات فیزیکی و شیمیایی مناسبی در عمق‌های مختلف برخوردار است و زمین‌های ساحلی آن نیز ظرفیت لازم برای احداث استخرهای بتنی و تأسیسات پرورشی را دارند (میرزائی و اژدری، ۱۴۰۲). از این‌رو، توسعه واحدهای پرواربندی ساحلی در این منطقه، به‌ویژه با استفاده از زیرساخت‌های کم‌هزینه و بومی، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری زنجیره ارزش پرورش لابستر در جنوب شرق کشور شود. همچنین، در نظر گرفتن این منطقه به‌عنوان پایگاه آزمایشی برای ارزیابی فناوری‌های مرتبط با سیستم‌های آب چرخشی، نگهداری لارو، و پرورش در قفس‌های دریایی، می‌تواند در ارتقای دانش فنی داخلی نقش مؤثری داشته باشد. از سوی دیگر، دسترسی به لابسترهای جوان در فصول مناسب، یک فرصت مهم برای راه‌اندازی نظام پرواربندی است. بر اساس مطالعات ذخیره، بیشترین تراکم لابسترهای جوان در سواحل صخره‌ای شرق اسکله رمین در فصل بهار و پاییز مشاهده می‌شود (میرزائی و اژدری، ۱۴۰۲). این موضوع نشان می‌دهد که می‌توان با طراحی یک نظام سازمان‌یافته برای جمع‌آوری لابسترهای زیرسایز و انتقال آن‌ها به مراکز پرواربندی، هم از فشار بر ذخایر طبیعی کاست و هم ارزش افزوده اقتصادی بیشتری ایجاد کرد. در این راستا، مشارکت جامعه صیادی محلی اهمیت زیادی دارد. آموزش صیادان، ایجاد انگیزه اقتصادی برای تحویل لابسترهای کوچک، و تضمین خرید از سوی مراکز پرورشی می‌تواند به تغییر رفتار صیادی و حرکت به سمت بهره‌برداری پایدار کمک کند. این راهبرد به‌ویژه در مناطق ساحلی مکران که معیشت بسیاری از خانوارها به صید وابسته است، می‌تواند اثرات اجتماعی و اقتصادی قابل‌توجهی داشته باشد. اگرچه تمرکز اصلی توسعه این صنعت در منطقه باید بر بومی‌سازی فناوری سامانه‌های پرورش معطوف باشد، اما با توسعه مزارع پرورشی، بهره‌گیری از ضایعات فرآوری سخت‌پوستان جهت تولید ترکیبات باارزش جانبی نیز می‌تواند در قالب یک راهکار مکمل مد نظر قرار گیرد. در واقع، تمرکز بر ایجاد زنجیره کامل از تأمین بذر، پرورش، فرآوری تا بازاریابی، پرورش لابستر را به صنعتی سودآور تبدیل کرده و نقشی مؤثر در اشتغال‌زایی و توسعه محلی مناطق ساحلی ایفا خواهد کرد. چنین نگاهی، به‌ویژه در مناطق ساحلی کم‌برخوردار، می‌تواند اشتغال‌زایی و توسعه محلی را نیز به‌دنبال داشته باشد.
اجرای هماهنگ این اقدامات می‌تواند ضمن کاهش فشار بر ذخایر طبیعی، موجب افزایش اشتغال و درآمد جوامع ساحلی شده و لابستر صخره‌ای کنگره‌دار را به یکی از محصولات ارزشمند آبزی‌پروری و صادراتی ایران تبدیل کند. | ||
| مراجع | ||
|
اژدهاکش پور، ا. مجری، ا. ولی نسب، ت. آژیر،م.ت. وزیرزاده، آ. حسینی آغوزبنی، س.ح..سیستانی،م.ع.راستیان نسب،ا. (1391). بهینهسازی قفس صید لابستر صخره‌ای خاردار (Panulirus homarus) در دریای عمان با تغییر در جانمایی و اندازه دریچه خروج. زیست شناسی دریا. ۱۳۹۱; ۴ (۴) :۱-۱۰
Al‑Marzouqi, A., & Al‑Masroori, S. (2018). An assessment of the spiny lobster Panulirus homarus fishery in Oman – another decline in the Western Indian Ocean? Western Indian Ocean Journal of Marine Sciences, 6(2), 159‑174. https://scispace.com/pdf/an-assessment-of-the-spiny-lobster-panulirus-homarus-fishery-1y5byu7jtt.pdf Divu, D. N., et al. (2024). Economic performance and marine policy implications of mud spiny lobster mariculture in Tropical Sea Cages. Marine Policy, 161, 106041. FAO. (2026). GLOBEFISH - Quarterly Lobster Analysis - May 2026. Rome, Italy: Food and Agriculture Organization of the United Nations.https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd9922en Gholami, F., Raeisi, M., & Roomiani, L. (2018). Investigation of unsaturated fatty acid profile and chemical composition of spiny lobster meat (Panulirus homarus) caught from the Persian Gulf. Journal of Food Science and Nutrition, 15(3). Goldstein, J. S., et al. (2008). Complete development of larval Caribbean spiny lobster (Panulirus argus) in culture. Biological Bulletin, 215(2), 126–134 Ihsan, M., Haris, A., Mukminin, M., Megawati, N., Purwati, N., et al. (2025). The characteristics of chitosan derived from lobster shells and its effect on fungi activity and water stability of lobster pellets. Jurnal Ilmiah Perikanan dan Kelautan / Scientific Journal of Fisheries and Marine, 17(2), 485–497. Kittaka, J. (1994). Culture of phyllosomas of spiny lobster and related studies. Crustaceana, 67(2), 258–270 Jha, D. K., et al. (2010). Survival and growth of early phyllosoma stages of Panulirus homarus under different salinity regimes. Marine Biological Association of India. Jones, C. M. (2009). Tropical rock lobster aquaculture development in Indonesia, Vietnam and Australia. Journal of the Marine Biological Association of India, 51(2), 254–264 Matsuda, H. (2005). New tank design for larval culture of Japanese spiny lobster. Fisheries Science, 71(2), 370–378 Muscat Daily. (2023, March 18). 892 tonnes of lobster exported in 2022. Retrieved from https://www.muscatdaily.com/2023/03/18/892-tonnes-of-lobster-exported-in-2022/?utm_source=chatgpt.com Priyambodo, B., Jones, C. M., & Sammut, J. (2020). Assessment of the lobster puerulus (Panulirus homarus and P. ornatus) resource of Indonesia and its potential for sustainable harvest for aquaculture. Aquaculture, 528, 735563. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0044848619333812 Saleela, K. N. (2019). Marine Fisheries Information Service, Technical & Extension Series, CMFRI, 242. Retrieved from https://eprints.cmfri.org.in/14578/1/MFIS_242_2019_K%20N%20Saleela.pdf
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 33 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 38 |
||