| تعداد نشریات | 282 |
| تعداد نشریات سازمان | 80 |
| تعداد شماره‌ها | 3,257 |
| تعداد مقالات | 35,993 |
| تعداد مشاهده مقاله | 54,994,269 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 94,023,144 |
شناسایی و اولویت‌بندی راه‌حل‌های جامع و سیستمی مدیریت تخریب اراضی با رویکرد DPSIR در حوزه حاجی‌آباد، استان سمنان | ||
| پژوهش های آبخیزداری | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 31 شهریور 1405 | ||
| نوع مقاله: پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22092/wmrj.2026.373833.1674 | ||
| نویسندگان | ||
| امین صالح پور جم* 1؛ محمدکیا کیانیان2 | ||
| 1دانشیار، پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران | ||
| 2استادیار، گروه بیابان‌زدایی، دانشکده کویرشناسی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران | ||
| چکیده | ||
| مقدمه و هدف تخریب اراضی به عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی در مناطق خشک و نیمه‌خشک، دارای پیامدهای نامطلوب گسترده‌ای بر بومنظام‌ها و جوامع انسانی است. در ایران، این معضل به‌ویژه در حوزه‌های آبخیز مرکزی کشور که با محدودیت‌های شدید منابع آب و خاک مواجه هستند، ابعاد وسیعی یافته است. مطالعه‌ی حاضر با هدف شناسایی و تحلیل ساختار علت‌ومعلولی تخریب اراضی و ارائه‌ی راهکارهای مدیریتی مؤثر در حوزه حاجی‌آباد (استان سمنان) با استفاده از چارچوب DPSIR انجام شد. رویکرد سیستمی این چارچوب امکان شناخت جامع از نیروهای محرکه، فشارها، وضعیت کنونی و اثرات ناشی از تخریب اراضی را فراهم می‌سازد. همچنین، پژوهش حاضر در پی اولویت‌بندی پیشران‌ها، فشارها و پاسخ‌های مدیریتی از دیدگاه خبرگان است تا بتواند زمینه‌ساز تدوین برنامه‌های عملیاتی مؤثر برای بهبود وضعیت منطقه و کاهش پیامدهای نامطلوب تخریب اراضی گردد. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر از نوع کاربردی و با رویکرد تحلیلی-اکتشافی در حوزه حاجی‌آباد به وسعت 5/۲۵۷۰۹ هکتار در شمال شهرستان‌های سمنان و سرخه انجام شد. ابتدا با استفاده از مرور منابع، بازدید میدانی و مصاحبه با ۳۲ نفر از کارشناسان خبره (شامل نمایندگان ادارات منابع طبیعی و آبخیزداری، محیط زیست، آب منطقه‌ای، جهاد کشاورزی، سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی، اعضای هیئت علمی دانشگاه سمنان و پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری) و جوامع محلی، مؤلفه‌های پیشران، فشار، وضعیت، اثرات و پاسخ‌های مدیریتی شناسایی شدند. روایی نتایج با استفاده از نظر کارگروه خبرگان تأیید گردید و روابط علّی میان مؤلفه‌ها در قالب جداول و نمودارها ترسیم شد. در ادامه، جهت اولویت‌بندی متغیرهای شناسایی‌شده، پرسشنامه‌ای با طیف پنج‌گزینه‌ای لیکرت طراحی و در اختیار ۳۲ نفر از اعضای کارگروه خبرگان قرار گرفت. پایایی ابزار اندازه‌گیری با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ (با مقادیر 863/0، 786/0 و 708/0 به‌ترتیب برای مؤلفه‌های پیشران، فشار و پاسخ) تأیید شد. رتبه‌بندی متغیرها با استفاده از آزمون ناپارامتریک فریدمن در نرم‌افزار SPSS انجام شد. نتایج نشان داد که سطح معنی‌داری آزمون برای هر سه مؤلفه برابر با صفر بوده که حاکی از اختلاف معنی‌دار بین رتبه‌های متغیرها در سطح اطمینان ۹۹ درصد است. همچنین، از طریق ماتریس تعامل، نقش هر پاسخ در حذف یا تعدیل پیشران‌ها و فشارها، بهبود وضعیت و کاهش اثرات نامطلوب تبیین گردید. نتایج و بحث بر اساس یافته‌ها، ۱۱ نیروی محرک، ۱۱ فشار متناظر، پنج شاخص معرف وضعیت تخریب اراضی در حوزه، شش اثر نامطلوب و ۳۶ پاسخ مدیریتی در حوزه حاجی‌آباد شناسایی و ساختاربندی شد (جداول ۱ و ۲). نتایج آزمون فریدمن نشان داد که پیشران‌های D1 (ضعف در اجرا، وضع، اصلاح و نظارت بر قوانین، مقررات و دستورالعمل‌ها) با میانگین رتبه 19/9، D5 (مدیریت بخشی و غیرمشارکتی آبخیز) با میانگین رتبه 00/9، D9 (عدم ممیزی مراتع و نبود سامانه‌های عرفی) با میانگین رتبه 63/8 و D2 (سیاست خودکفایی در محصولات کشاورزی-دامی) با میانگین رتبه 88/7، چهار اولویت نخست پیشران‌ها را به خود اختصاص دادند. فشارهای P1 (فزون‌دامی و چرای مفرط) با میانگین رتبه 22/9، P8 (اجرای گزینه‌های محدود، ناقص، ناهماهنگ و پراکنده عملیات حفاظت آب و خاک) با میانگین رتبه 73/8، P7 (خشکسالی) با میانگین رتبه 09/8، P10 (مصرف بالای آب زیرزمینی در بخش کشاورزی) با میانگین رتبه 53/7 و P4 (تصرف یا تغییر کاربری اراضی) با میانگین رتبه 86/6 نیز پنج اولویت نخست فشارها را تشکیل دادند. پاسخ‌های مدیریتی R15 (مدیریت چرا) با میانگین رتبه 13/32، R3 (تقویت و هماهنگی میان یگان‌های حفاظت از منابع حوزه) با میانگین رتبه 71/30، R22 (ایجاد سازمان کار مدیریت یک‌پارچه منابع حوزه) با میانگین رتبه 80/28، R13 (ایجاد سامانه‌های عرفی، ممیزی مراتع و صدور پروانه‌های چرا) با میانگین رتبه 83/27 و R9 (تصویب قانون مدیریت جامع آبخیز) با میانگین رتبه 70/25، پنج اولویت نخست پاسخ‌ها را به خود اختصاص دادند (جدول ۴ و شکل ۳). توزیع پاسخ‌ها نشان داد که ۱۶ پاسخ به مؤلفه‌ی نیروی محرک، ۲۰ پاسخ به مؤلفه‌ی فشار، ۲ پاسخ به مؤلفه‌ی وضعیت و ۸ پاسخ به مؤلفه‌ی اثرات اختصاص دارد. این توزیع نشان‌دهنده‌ی تأکید بیشتر بر پاسخ‌های پیشگیرانه در مقایسه با پاسخ‌های واکنشی است. یافته‌ها نشان می‌دهند که مهم‌ترین نیروهای محرکه‌ی تخریب در منطقه، عمدتاً ریشه در ضعف‌های مدیریتی، نهادی و آگاهی‌محور دارند که با ایجاد طیف وسیعی از فشارها (از فزون‌دامی و چرای مفرط تا تغییر کاربری اراضی و مصرف بی‌رویه‌ی آب زیرزمینی)، بسترهای متعددی را برای تخریب اراضی فراهم می‌سازند. نتیجه‌گیری و پیشنهادها تخریب اراضی در حوزه حاجی‌آباد عمدتاً ریشه در عوامل انسانی و مدیریتی داشته و نه‌تنها به پیامدهای زیست‌محیطی (کاهش حاصل‌خیزی خاک، افت سطح آب زیرزمینی، پتانسیل بالای فرسایش آبی و بادی، وضعیت ضعیف مراتع و کاهش تنوع زیستی) منجر شده، بلکه پیامدهای اقتصادی-اجتماعی نظیر کاهش درآمد جامعه محلی، کاهش امنیت غذایی، تخریب آبخوان طی فرونشست زمین و افزایش مهاجرت از روستا به شهر را نیز در پی داشته است. چارچوب DPSIR با ارائه‌ی تصویری جامع از زنجیره‌ی علّی تخریب اراضی در منطقه و بسترسازی برای مشارکت خبرگان، از نقاط قوت قابل‌توجهی برخوردار است. پیشنهادات اصلی این پژوهش شامل: (۱) پیاده‌سازی تمامی ۳۶ راه‌حل شناسایی‌شده با تأکید بر اولویت‌های مشخص‌شده، (۲) بازنگری اساسی در قوانین و مقررات منابع طبیعی و تقویت نظارت بر اجرای آنها، (۳) گذار از مدیریت بخشی به مدیریت یک‌پارچه و مشارکتی از طریق تصویب قانون مدیریت جامع آبخیز و تشکیل سازمان کار ذی‌ربطان، (۴) اجرای ممیزی مراتع و صدور پروانه‌های چرا مبتنی بر ظرفیت واقعی مراتع، (۵) ترویج و توسعه معیشت‌های جایگزین، (۶) اصلاح الگوی کشت و آبیاری و نصب کنتورهای هوشمند، (۷) توسعه پایگاه‌های داده و سامانه‌های پشتیبان تصمیم، (۸) تدوین برنامه‌های عملیاتی با زمان‌بندی و بودجه‌بندی مشخص و (۹) ترکیب چارچوب DPSIR با روش‌های کمی و مدل‌سازی پویایی‌سیستم در پژوهش‌های آتی می‌باشد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| پاسخ‌های واکنشی و پیشگیرانه؛ تحلیل علت و معلولی؛ ذی‌ربطان حوزه؛ ساختاربندی مساله؛ مدیریت یک‌پارچه منابع | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Identification and Prioritization of Comprehensive and Systemic Solutions for Land Degradation Management Using the DPSIR Approach in the Hajiabad Region, Semnan Province | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Amin Salehpour Jam1؛ Mohammadkia Kianian2 | ||
| 1Associate Professor, Soil Conservation and Watershed Management Research Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran | ||
| 2Assistance Professor, Combat Desertification Department, Desert Studies Faculty, Semnan University, Semnan, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction and Goal Land degradation, as one of the most significant environmental challenges in arid and semi-arid regions, has extensive adverse impacts on ecosystems and human societies. In Iran, this problem has become particularly widespread in the central watersheds of the country, which face severe limitations in water and soil resources. The present study was conducted with the aim of identifying and analyzing the causal structure of land degradation and providing effective management solutions in the Hajiabad region (Semnan Province) using the DPSIR framework. The systemic approach of this framework enables a comprehensive understanding of the driving forces, pressures, current state, and impacts resulting from land degradation. Furthermore, the current research seeks to prioritize the drivers, pressures, and management responses from the perspective of experts in order to lay the groundwork for developing effective operational plans to improve the condition of the region and reduce the adverse consequences of land degradation. Materials and Methods The present study is applied research with an analytical-exploratory approach, conducted in the Hajiabad region, covering an area of 25,709.5 hectares in the north of Semnan and Sorkheh counties. Initially, through literature review, field surveys, and interviews with 32 expert specialists (including representatives from the Departments of Natural Resources and Watershed Management, Environment, Regional Water, Agricultural Jihad, the Agricultural and Natural Resources Engineering Organization, faculty members of Semnan University, and the Soil Conservation and Watershed Management Research Institute) as well as local communities, the components of driving forces, pressures, state, impacts, and management responses were identified. The validity of the results was confirmed by the expert panel, and the causal relationships among the components were illustrated in tables and figures. Subsequently, to prioritize the identified variables, a questionnaire with a five-point Likert scale was designed and distributed to the 32 members of the expert panel. The reliability of the measurement instrument was confirmed using Cronbach's alpha coefficient (with values of 0.863, 0.786, and 0.708 for the driving force, pressure, and response components, respectively). The ranking of variables was performed using the non-parametric Friedman test in SPSS software. The results showed that the significance level of the test for all three components was zero, indicating a significant difference among the ranks of the variables at a 99% confidence level. Furthermore, through the interaction matrix, the role of each response in eliminating or mitigating the driving forces and pressures, improving the state, and reducing adverse impacts was elucidated. Results and Discussion Based on the findings, 11 driving forces, 11 corresponding pressures, five state indicators representing land degradation in the region, six adverse impacts, and 36 management responses were identified and structured in the Hajiabad region. The results of the Friedman test showed that the drivers D1 with a mean rank of 9.19, D5 with a mean rank of 9.00, D9 with a mean rank of 8.63, and D2 with a mean rank of 7.88, ranked as the top four priorities among the driving forces. The pressures P1 with a mean rank of 9.22, P8 (implementation of limited, incomplete, uncoordinated, and scattered water and soil conservation practices) with a mean rank of 8.73, P7 (drought) with a mean rank of 8.09, P10 (high groundwater consumption in the agricultural sector) with a mean rank of 7.53, and P4 with a mean rank of 6.86, constituted the top five priorities among the pressures. The management responses R15 with a mean rank of 32.13, R3 with a mean rank of 30.71, R22 with a mean rank of 28.80, R13 with a mean rank of 27.83, and R9 with a mean rank of 25.70, ranked as the top five priorities among the responses. The distribution of responses showed that 16 responses were allocated to the driving force component, 20 responses to the pressure component, 2 responses to the state component, and 8 responses to the impact component. This distribution indicates a greater emphasis on preventive responses compared to reactive responses. The findings reveal that the most important driving forces of degradation in the region are mainly rooted in managerial, institutional, and awareness-based weaknesses, which, by creating a wide range of pressures (from overgrazing and excessive livestock grazing to land use change and overexploitation of groundwater), provide multiple grounds for land degradation. Conclusion and Suggestions The DPSIR framework, by providing a comprehensive picture of the causal chain of land degradation in the region and creating a platform for expert participation, has considerable strengths. The main recommendations of this study include: (1) implementation of all 36 identified solutions with an emphasis on the specified priorities, (2) fundamental revision of natural resource laws and regulations and strengthening supervision over their implementation, (3) transition from sectoral to integrated and participatory management through the approval of a comprehensive watershed management law and the establishment of a stakeholder organization, (4) implementation of rangeland inventory and issuance of grazing permits based on actual rangeland capacity, (5) promotion and development of alternative livelihoods, (6) modification of cropping and irrigation patterns and installation of smart meters, (7) development of databases and decision support systems, (8) formulation of operational plans with specified timelines and budgets, and (9) integration of the DPSIR framework with quantitative methods and system dynamics modeling in future research. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Causal analysis, integrated resource management, problem structuring, reactive and proactive responses, watershed stakeholders | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 62 |
||