راهکارهای کاهش آسیب‌های مکانیکی سیب‌زمینی در مرحله برداشت

معمولاً برداشت غده‌های سیب‌زمینی به‌صورت نیمه‌مکانیزه و با ماشین سیب‌زمینی‌کن انجام می‌شود، به این صورت که ابتدا غده‌های سیب‌زمینی با تیغه‌های ماشین سیب‌زمینی‌کن از زیر خاک کنده می‌شوند و پس از جداسازی غده‌ها از خاک و تا حدودی از سنگ و کلوخه‌ها و مواد زائد دیگر، غده‌ها از انتهای غربال‌ها (نقاله‌ها) بر روی سطح زمین ریخته می‌شوند. سپس غده‌های سیب‌زمینی به‌وسیله کارگر و به‌صورت دستی از روی سطح زمین جمع‌آوری شده و داخل سبد یا کیسه‌های مخصوص ریخته شده و از مزرعه خارج می‌شوند. بنابراین برای بررسی اثر نوع ماشین برداشت و روش برداشت سیب‌زمینی بر میزان آسیب‌های مکانیکی غده‌های سیب‌زمینی، این تحقیق در دو سال زراعی به‌صورت زیر اجرا شد:

الف- نوع ماشین برداشت: در این آزمایش از دو نوع ماشین برداشت سیب‌زمینی متداول در منطقه شامل: 1- ماشین برداشت گریمه (با نقاله دوتکه که قسمت عقب آن دارای آج‌های لاستیکی است تا ضمن جداسازی خاک از غده‌های سیب‌زمینی از ایجاد صدمات مکانیکی جلوگیری کند. هم‌چنین در قسمت جلو و برای هر ردیف سیب‌زمینی یک غلتک فلزی قرار گرفته تا با حرکت و اعمال فشار بر روی پشته‌ها، خاک را تا حدودی خُرد کرده و از ایجاد کلوخه که مانع جداسازی غده‌ها از کلوخه می‌شود، جلوگیری کند) و 2- ماشین برداشت سبزدشت با زنجیر نقاله دوتکه بدون روکش، استفاده شده است. شکل 1 و شکل 2 به‌ترتیب ماشین‌های برداشت سبزدشت و گریمه نشان می‌دهد.

ب- روش برداشت: در این تحقیق، پنج روش برداشت سیب‌زمینی شامل: 1- سرزنی و بلافاصله برداشت غده‌های سیب‌زمینی (روش مرسوم)، 2- سرزنی و مهلت 12 روزه برای ضخیم شدن پوست غده‌ها، سپس برداشت در خاک خشک، 3- سرزنی و مهلت 12 روزه برای ضخیم شدن پوست غده‌ها، سپس برداشت غده‌ها پس از آبیاری سبک (در خاک گاورو شده)، 4- بدون سرزنی و برداشت غده‌های سیب‌زمینی پس از طی شدن دوره رشد طبیعی در خاک خشک، 5- بدون سرزنی و برداشت غده‌های سیب‌زمینی پس از طی شدن دوره رشد طبیعی پس از آبیاری سبک (در خاک گاورو شده) مورد بررسی قرار گرفته است. لازم به توضیح است که در آبیاری سبک با توجه به نوع خاک، مدت و مقدار آبیاری متفاوت است اما مهم این است که خاک مزرعه گاورو شود.

هم‌چنین در رشد طبیعی، غده‌ها به نهایت رشد خود رسیده و به‌دلیل تکمیل شدن سن و دوره رشد فیزیولوژیکی، برگ‌ها خشک شده و روی زمین ریخته می‌شوند.

برای این منظور پس از برداشت غده‌های سیب‌زمینی رقم آگریا به‌وسیله هر یک از ماشین‌های برداشت (گریمه یا سبزدشت)، در هر یک از کرت‌های آزمایشی یک فاصله 10 متری در نظر گرفته شد و کلیه غده‌های سیب‌زمینی موجود در آن‌ها جمع‌آوری و پس از توزین غده‌های سالم و آسیب‌دیده، درصد وزنی غده‌های سالم و غده‌های آسیب‌دیده (شامل: غده‌های بریده‌شده و له‌شده) اندازه‌گیری شد. مجدداً به‌وسیله همان ماشین برداشت، محل برداشت‌شده یک بار دیگر برداشت شد تا غده‌های مدفون‌شده ظاهر شوند و مجدداً غده‌های سالم و غده‌های آسیب‌دیده جمع‌آوری و درصد وزنی هر یک از آن‌ها به‌صورت زیر اندازه‌گیری شدند:

1) درصد وزنی غده‌های سالم روی خاک: این عامل بلافاصله پس از برداشت غده‌های سیب‌زمینی سالم که روی خاک قرار گرفته‌اند، توزین و به‌صورت درصد وزنی از کل غده‌های برداشت‌شده، اندازه‌گیری شد.

2) درصد وزنی غده‌های زخمی روی خاک: این عامل نیز بلافاصله پس از برداشت غده‌های سیب‌زمینی آسیب‌دیده که روی خاک قرار گرفته‌اند، توزین و به‌صورت درصد وزنی از کل غده‌های برداشت‌شده، اندازه‌گیری شد. غده‌هایی که به‌وسیله قسمت‌های سخت ماشین برداشت (مانند: تیغه‌ها و یا زنجیر نقاله‌ها) به آن‌ها صدمه وارد شود به‌طوری‌که برش خورده و یا قسمتی از گوشت آن‌ها کنده شده و یا له شده باشند و هم‌چنین پوست آن‌ها طوری کنده شده باشد که در انبار موجب فساد آن‌ها شود، به‌عنوان غده‌های زخمی در نظر گرفته شد.

3) درصد وزنی غده‌های سالم زیر خاک (مدفون‌شده): برای بیرون کشیدن غده‌های مدفون‌شده که در مرحله اول برداشت روی خاک قرار نگرفته‌اند، مجدداً به‌وسیله همان ماشین اقدام به برداشت شد تا غده‌های مدفون‌شده، روی خاک قرار گیرند. سپس غده‌های سیب‌زمینی سالم آن جمع‌آوری و توزین و درصد وزنی آن‌ها نسبت به کل غده‌های برداشت‌شده به‌عنوان درصد وزنی غده‌های سالم زیر خاکی (مدفون‌شده)، اندازه‌گیری شد.

4) درصد وزنی غده‌های زخمی زیر خاک (مدفون‌شده): با جمع‌آوری و توزین غده‌های سیب‌زمینی آسیب‌دیده، درصد وزنی غده‌های آسیب‌دیده زیر خاکی (مدفون‌شده) نسبت به کل غده‌های برداشت‌شده، اندازه‌گیری شد.

دستورالعمل گام به گام برداشت غده‌های سیب‌زمینی به‌وسیله ماشین سیب‌زمینی‌کن

1) در صورت نیاز به برداشت غده‌ها قبل از رسیدگی کامل آن‌ها، پس از قطع آبیاری و پس از گاورو شدن مزرعه نسبت به سرزنی اندام‌های هوایی اقدام شود (شکل 3). بدیهی است که سرزنی اندام‌های هوایی به‌عنوان یک روش مدیریتی ضمن کمک به قطع هر چه سریع‌تر انتقال شیره گیاه از اندام‌های هوایی به غده‌ها و شروع سریع‌تر پوست‌گیری، در انجام برداشت سریع با ماشین‌های برداشت (که غالباً با تجمع شاخه و برگ اندام‌های سیب‌زمینی در قسمت‌های مختلف ماشین دچار مشکل می‌شوند)، بسیار مؤثر است.

2) به‌منظور ضخیم شدن پوست غده‌های سیب‌زمینی لازم است به مدت کمینه 12 روز پس از سرزنی اندام‌های هوایی، از برداشت محصول خودداری شود. بدیهی است که هر چه زمان برداشت محصول نسبت به زمان قطع آبیاری کوتاه‌تر باشد، فرصت کم‌تری برای ضخیم شدن پوست غده‌ها فراهم خواهد شد. پوست‌گیری مناسب غده‌ها (ضخیم شدن پوست) در زمان برداشت، شرایط مناسب‌تری برای تحمل آن‌ها به ضربه، بریدگی، خراشیدگی و در نهایت ورود عوامل بیماری‌زا فراهم می‌آورد.

3) توصیه می‌شود که بعد از انجام عملیات سرزنی بوته‌های سیب‌زمینی، برداشت سیب‌زمینی حتماً در خاک گاورو شده انجام شود (شکل‌های 4 و 5). برای این منظور می‌توان قبل از برداشت محصول با یک آبیاری سبک، خاک مزرعه را گاورو کرد.

سیب‌زمینی گیاهی با ارزش غذایی بالا است که در ۱۵۶ کشور جهان کشت می‌شود و از نظر میزان مصرف پس از گندم، ذرت و برنج در رتبه چهارم جهانی قرار دارد. تولید این محصول ارزشمند به‌دلیل عملکرد بالا و سازگاری با طیف گسترده‌ای از شرایط اقلیمی، در سال‌های اخیر روندی رو به رشد داشته است (5). کلیه عملیات خاک‌ورزی، کاشت و داشت غده‌های سیب‌زمینی مکانیزه است و به‌وسیله ماشین انجام می‌گیرد اما برداشت غده‌های سیب‌زمینی به‌صورت نیمه‌مکانیزه و با ماشین سیب‌زمینی‌کن انجام می‌شود. معمولاً عملیات دسته‌بندی غده‌های سیب‌زمینی نیز پس از برداشت، با امکانات ماشینی و با ماشین دسته‌بندی (سورتینگ) انجام می‌گیرد. شکل، سرعت و تعداد قطعات فلزی ماشین برداشت باعث افزایش تلفات و خسارات وارده به غده‌های سیب‌زمینی می‌شود (1). در پژوهش‌های پیشین میزان آسیب‌های مکانیکی واردشده به غده سیب‌زمینی در عملیات برداشت ماشینی بین 20 تا 42 درصد گزارش شده است که با انجام عملیات دسته‌بندی و درجه‌بندی، این آسیب‌ها حدود 5 تا 10 درصد نیز افزایش می‌یابد (4 و 6). با انتخاب ماشین‌های مناسب و روش مناسب برداشت، می‌توان آسیب‌ها و ضایعات بعدی آن را کاهش داد. ماشین‌های برداشت به‌دلیل استفاده از قطعات مختلف فلزی و طرز کارکرد هر قطعه می‌توانند در میزان، شدت، تعدد (تعداد دفعات ضربه در واحد زمان) و مدت زمان اعمال ضربه به غده‌ها متفاوت باشند (3 و 6).

بنابراین آسیب غده‌های سیب‌زمینی ناشی از نیروهای مکانیکی یکی از مهم‌ترین علت‌های افت کیفی سیب‌زمینی در جهان است. علت چنین آسیب‌هایی، زخمی شدن مکانیکی سیب‌زمینی است که در حین جمع‌آوری با ماشین‌های برداشت، دسته‌بندی و یا درجه‌بندی رخ می‌دهد. مطالعه‌ای که در آمریکا صورت گرفته است نشان می‌دهد که 42 درصد غده‌های سیب‌زمینی پس از برداشت دچار آسیب می‌شوند که این مقدار پس از دسته‌بندی و درجه‌بندی به 54 درصد می‌رسد. از این مقدار، حدود 70 درصد آسیب‌های واردشده به غده‌های سیب‌زمینی در طی فرایند برداشت و 30 درصد آن در هنگام حمل و نقل و انبارداری اتفاق می‌افتد. لذا جلوگیری از اعمال نیروهای مکانیکی یکی از مهم‌ترین راه‌های حفاظت غده‌های سیب‌زمینی در مقابل آسیب‌های مکانیکی است (6).

در پژوهشی که به‌وسیله رشاد صدقی (2) انجام شد، اثر رطوبت، سرعت پیشروی و عمق کار تیغه‌های ماشین سیب‌زمینی‌کن بر میزان آسیب‌دیدگی‌های مکانیکی غده‌های سیب‌زمینی در زمان برداشت بررسی و نشان داده شد که این سه عامل (رطوبت خاک، سرعت پیشروی و عمق کار تیغه‌های سیب‌زمینی‌کن) بر شاخص‌های آسیب‌دیدگی‌های مکانیکی غده‌های سیب‌زمینی در زمان برداشت بسیار تأثیرگذار است. براساس این گزارش، کم‌ترین میزان آسیب‌دید‌گی غده‌ها در رطوبت 60 درصد اتفاق می‌افتد. در پژوهش دیگری که به‌وسیله همت و تاکی (3) در منطقه فریدن اصفهان انجام شد، آسیب‌های مکانیکی پنج نوع ماشین سیب‌زمینی‌کن بر افت کمی و کیفی غده‌های سیب‌زمینی رقم مارفونا بررسی شد. نتایج نشان داد که در میان شاخص‌های مرتبط با افت کمّی محصول، ماشین‌های به‌کاررفته بر درصد غده‌های کَنده‌نشده و مدفون اثرگذارند. هم‌چنین وجود دیسک‌های کناری یا چرخ‌های تثبیتِ عمق در سیب‌زمینی‌کن و تنظیم نادرست ماشین از عوامل مؤثر در بروز این افت‌های کمّی به‌شمار می‌آیند.