عوامل مهم و تاثیرگذار بر صدمات مکانیکی سیب‏ زمینی از زمان تهیه زمین تا برداشت

استفاده از ادوات مختلف ازجمله: ادوات تهیه زمین (خاک­ورزی)، کاشت، داشت و برداشت بر میزان صدمات وارده به غده‌های سیب­ زمینی تأثیرگذار هستند.

ادوات تأثیرگذار بر صدمات وارده به سیب­ زمینی

1- اثر ادوات تهیه زمین (خاک­ورزی) بر صدمات وارده به سیب ­زمینی

خاک مزرعه سیب‌زمینی می ­بایست تا عمق 20 تا 30 سانتی­متری عاری از کلوخه‌های بزرگ، سنگ و لایه‌های فشرده باشد (شکل 1). انجام عملیات زیرشکنی صحیح باعث شکستن لایه‌های سخت خاک شده و با بهبود محیط رشد و توسعه ریشه‌ها، باعث افزایش استولون‌‌زایی و افزایش عملکرد غده‌ها می‌شود. شکستن لایه سخت و پاشنه شخم باعث کاهش تلفات در زمان برداشت نیز می‌شود (1). زمانی‌که خاک رطوبت بالایی داشته باشد، عملیات تهیه زمین منجر به ایجاد کلوخه‌های درشت و باعث فشردگی خاک می‌شود در این شرایط، تهیه زمین را باید یک یا دو روز به تأخیر انداخت (تا زمین گاورو شود) تا این مشکلات برطرف شود (5).

تعداد و اندازه کلوخه‌های ایجادشده در زمان خاک‌ورزی اولیه و ثانویه از اهمیت زیادی برخوردار است. معمولاً کلوخه‌هایی که در زمان خاک‌ورزی اولیه و ثانویه ایجاد می‌شوند تا زمان برداشت غده‌های سیب‌زمینی در خاک باقی می‌مانند و این کلوخه‌ها و به‌ویژه لبه‌های تیز آن‌ها در زمان برداشت، به غده‌ها برخورد کرده و باعث آسیب مکانیکی و آسیب کوفتگی به غده‌ها می‌شوند. بنابراین انجام عملیات خاک‌ورزی صحیح و به‌موقع، اهمیت خیلی زیادی در میزان کاهش صدمات مکانیکی در مرحله برداشت دارد (1).

2- اثر عملیات کاشت بر صدمات وارده به سیب ­زمینی

در زمان کاشت با کارنده (سیب‌زمینی‌کار) می­بایست دقت شود که غده­ها در مرکز پشته و در عمق یکسان کاشته شوند.

برخی از عوامل مهم مرحله کاشت که بر میزان صدمه‌دیدگی غده مؤثرند عبارتند از (1):

2-1- شاخص نکاشت، شاخص چندکاشت، شاخص کیفیت تغذیه: استفاده از کارنده مناسب برای کاشت غده‌های سیب‌زمینی، ضمن بهبود شاخص‌های کیفیت تغذیه از طریق کاهش تعداد نکاشت و چندکاشت، مصرف بذر را بهینه کرده و زمینه دست‌یابی به عملکرد مطلوب را فراهم می‌آورد.

2-2- عمق کاشت: اگر غده‌های سیب‌زمینی با کارنده مناسب و در عمق مناسب و یکنواخت کاشته شوند، ضمن جلوگیری از بیرون زدن غده از خاک پس از استولون‌زایی، در مرحله برداشت به‌وسیله ماشین سیب‌زمینی‌کن نیز غده‌های کم‌تری به‌وسیله تیغه‌ها و یا چرخ‌های تراکتور صدمه می‌بینند و میزان این خسارت‌ها بسیار ناچیز خواهد بود. برای بسیاری ارقام، عمق 15 تا 17 سانتی­متر به‌عنوان عمق کاشت رایج در نظر گرفته می­ شود.

2-3- ابعاد، اندازه و شکل فاروئرها (شیاربازکن‌ها): ابعاد، اندازه و شکل فاروئر به‌منظور تشکیل پشته‌هایی با عرض و ارتفاع مناسب و یکنواخت برای حفاظت از غده‌ها (عرض حدود 37 تا 40 سانتی­متر و ارتفاع حدود 15 تا 20 سانتی­متر) در کاهش تلفات کمی و کیفی سیب‌زمینی و افزایش عملکرد مؤثر است.

2-4- تاریخ کاشت و مدیریت تغذیه: کاشت به‌موقع و مدیریت تغذیه در مراحل کاشت و داشت براساس آزمون خاک ضمن افزایش عملکرد غده‌ها، منجر به تولید غده‌های سالم‌تر و مقاوم‌تر به صدمات خواهد شد. مهم‌ترین نکته­ا ی که باید به آن توجه داشت این است که تاریخ کاشت نباید صرفاً براساس تقویم، بلکه با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی هر منطقه تعیین شود. سیب ­زمینی در مرحله جوانه­زنی غده به دمای کم‌تر و در مرحله رشد و توسعه اندام هوایی به دمای بیش‌تر نیاز دارد و این نیاز دمایی سیب‌زمینی در مراحل رشدی مختلف، تعیین‌کننده زمان مطلوب برای کاشت سیب ­زمینی است. در مناطق سردسیر مانند: اردبیل، کاشت از اوایل اردیبهشت تا خرداد (با احتساب خطر سرمای دیررس) و در همدان، کاشت ایمن در نیمه دوم اردیبهشت (۱۵ تا ۳۰ اردیبهشت) توصیه می‌شود.

3- اثر عملیات داشت بر صدمات وارده به سیب ­زمینی

برخی از عوامل مهم عملیات داشت که بر میزان صدمه‌دیدگی غده­ های سیب ­زمینی تأثیر دارند عبارتند از (1 و 3):

3-1- خاک ­ورزی بین ردیفی بعد از کاشت: سیب‌زمینی دارای نظام (سیستم) ریشه‌ای ضعیف، نیاز آبی بالا و حساسیت زیاد به فشردگی خاک است. معمولاً برای آماده‌سازی زمین سیب ­زمینی، نیاز است که تراکتور و ماشین ­های مختلف (خاک ­ورزی، تسطیح، پشته ­سازی و کاشت) در چندین مرحله به مزرعه وارد شوند که به‌طور مشخص عامل مهمی برای ایجاد لایه فشرده در خاک  است. چنان‌چه با نرم ‌کردن خاک اطراف ریشه بتوان مقاومت خاک را کاهش و نفوذ ریشه سیب­ زمینی را به داخل خاک افزایش داد و باعث نفوذ بهتر آب به داخل خاک شد، این اقدامات افزایش عملکرد محصول و بهره­ وری آب قابل دسترس را به‌دنبال خواهند شد. یکی از روش‌های کاهش فشردگی خاک، عملیات خاک‌ورزی عمیق بین ردیفی با گاوآهن قلمی تغییرشکل‌یافته (توضیحات کامل در قسمت دستورالعمل گام به گام راهکارهای کاهش خسارت به غده ­های سیب ­زمینی و شکل 6 آورده شده است) در طول فصل رشد (مرحله داشت) محصول سیب ­زمینی می‌باشد. تحقیقات نشان داد که خاک ­ورزی بین ردیفی بعد از کاشت، فشردگی خاک و درصد غده‌های بدشکل (دفرمه) را کاهش داده و در نتیجه به هنگام برداشت، صدمات مکانیکی به غده­ های سیب­ زمینی به­ طور معنی ­داری کاهش یافت (3).

3-2- خاک‌دهی پای بوته: انجام صحیح و به‌موقع عملیات خاک‌دهی پای بوته در مرحله داشت ضمن جلوگیری از سبز شدن رنگ غده‌های سیب‌زمینی به‌دلیل جلوگیری از قرار گرفتن در زیر تابش نور خورشید و در نتیجه جلوگیری از تجمع سم سولانین در غده‌ها، سبب افزایش استولون‌زایی (غده‌زایی) شده که خود باعث افزایش عملکرد سیب‌زمینی می‌شود. زمان مناسب آغاز خاک دهی، هنگامی است که ارتفاع بوته به حدود ۱۰-۱۵سانتی‌متر رسیده باشد.

3-3- بهینه‌سازی مصرف سموم و کود‌های شیمیایی: کاهش مصرف سموم و کودهای شیمیایی باعث کاهش ضایعات و تلفات کیفی سیب‌زمینی می ­شود (1). مصرف کود براساس آزمایش خاک و مصرف سموم براساس توصیه کارشناسان حفظ نباتات انجام شود.

3-4- مدیریت آبیاری: با مدیریت صحیح آبیاری و به دنبال آن جلوگیری از تنش خشکی و یا جلوگیری از زیاده‌روی در آبیاری، غده‌هایی سالم‌تر، مقاوم‌تر به صدمات مکانیکی و با کیفیت نگهداری بالاتر تولید می‌شود.

4- اثر حذف اندام (ساقه) هوایی سیب­ زمینی (سرزنی) بر صدمات وارده به سیب­ زمینی

هرچه تعداد اندام هوایی که وارد سیب­ زمینی­ کن می ­شود کم‌تر باشد، صدمات به غده‌های سیب ­زمینی کاهش می ­یابد (2). غده ­ها وقتی به‌وسیله غلطک ­ها یا جداکننده ­ها از استولون‌ها جدا می ­شوند، آسیب می­ بینند. به‌ویژه هنگامی­ که غده ­ها به ­صورت محکم به استولون­ها چسبیده باشند. ساقه ­­های هوایی در زمان برداشت باید کاملاً خشک شوند تا غده ­ها به‌راحتی از استولون ­ها جدا شوند.

به‌منظور رسیدن یکنواخت غده ­ها، خرد کردن اندام هوایی با دستگاه سرزن (شکل 2) و یا خشک کردن با مواد شیمیایی دو تا سه هفته قبل از برداشت به‌عنوان فرایند خشک کردن و حذف اندام هوایی انجام می ­شود. هم‌چنین این کار به پوست­ گیری، کنترل بهتر بیماری ­ها و ذخیره ­سازی کمک می­ کند. دستگاه سرزن، اندام هوایی را خرد کرده و در بین پشته ­ها پخش می­ کند و از نظر پخش شدن بقایا در سطح مزرعه نسبت به روش خشک کردن با مواد شیمیایی برتری دارد (2).

سیب ­زمینی چهارمین محصول پرمصرف در جهان است. در هنگام برداشت ماشینی، غده­ ها در معرض انواع مختلفی از بارهای ضربه­ ای قرار می­ گیرند که باعث آسیب به غده­ های سیب‌زمینی شده و زیان اقتصادی برای کشاورزان و صنایع پس از برداشت به‌همراه دارد. بارگذاری ضربه‌ای (Impact loading) به ‌نوعی از بارگذاری دینامیکی گفته می‌شود که در آن نیرو یا تنش در بازه زمانی بسیار کوتاه و با سرعت بالا بر سازه یا نمونه ماده اعمال می‌شود. این پدیده موجب ایجاد تنش‌های گذرا، تغییر شکل سریع و گاهی شکست در ماده می‌شود. تهیه زمین، عملیات کاشت، داشت و ماشین برداشت تأثیر معنی‌داری بر میزان صدمات وارده بر سیب­زمینی در هنگام برداشت و انبارمانی دارند.