| تعداد نشریات | 282 |
| تعداد نشریات سازمان | 80 |
| تعداد شماره‌ها | 3,265 |
| تعداد مقالات | 36,081 |
| تعداد مشاهده مقاله | 55,215,454 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 94,205,689 |
ارزیابی تغییرات زیست‌محیطی پایین‌دست سد نساء بم پس از احداث سد با استفاده از سنجش از دور و تحلیل مکانی | ||
| پژوهش های آبخیزداری | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 31 خرداد 1405 | ||
| نوع مقاله: پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22092/wmrj.2026.372604.1666 | ||
| نویسندگان | ||
| مهدی نازلی1؛ مهدی تازه2؛ سعیده کلانتری* 2؛ محمد جواد قانعی بافقی3؛ فاطمه روستائی3 | ||
| 1کارشناسی ارشد مدیریت و کنترل بیابان، گروه طبیعت ، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه اردکان، اردکان، یزد، ایران | ||
| 2دانشیار گروه طبیعت ، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه اردکان، اردکان، یزد، ایران | ||
| 3استادیار گروه طبیعت ، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه اردکان، اردکان، یزد، ایران | ||
| چکیده | ||
| مقدمه و هدف این پژوهش به ارزیابی جامع پیامدهای زیست‌محیطی ناشی از احداث و بهره‌برداری از سد نساء بم، بر اکوسیستم‌های طبیعی پایین‌دست، به ویژه جنگل‌های کهور ایرانی در مناطق فهرج و ریگان، می‌پردازد. در شرایط تغییرات اقلیمی و افزایش تقاضا برای منابع آب، پروژه‌های آبی بزرگ مانند سدها، می‌توانند تأثیرات عمیقی بر محیط زیست طبیعی و اجتماعی-اقتصادی مناطق اطراف داشته باشند. درک دقیق این تأثیرات، به‌ویژه در اکوسیستم‌های حساس بیابانی و نیمه‌خشک ایران، برای تدوین راهبردهای مدیریت پایدار منابع آب و حفاظت از تنوع زیستی امری حیاتی است. هدف اصلی این تحقیق، سنجش کمی و کیفی میزان تغییرات پوشش گیاهی و رطوبت خاک در نواحی پایین‌دست سد، تحلیل ارتباط این تغییر با تغییرات هیدرولوژیکی القا شده توسط سد، و ارائه راهکارهای عملی برای کاهش اثرات منفی و ارتقای تاب‌آوری اکوسیستم است. مواد و روش ها برای دستیابی به اهداف پژوهش، از یک روش‌شناسی مبتنی بر سنجش از دور و تحلیل مکانی استفاده شده است. روش اصلی مورد استفاده، تحلیل بردار تغییر، است که به دلیل توانایی‌اش در تشخیص همزمان بزرگی و جهت تغییرات در طول زمان، برتری قابل توجهی نسبت به روش‌های ساده مقایسه‌ی پیش و پس از مداخله دارد. این روش با استفاده از شاخص‌های سنجش از دور کلیدی، از جمله شاخص پوشش گیاهی نرمال‌شده ،که به تغییرات ظریف در پوشش گیاهی حساس است، و شاخص پوشش گیاهی و رطوبت خاک ، که مستقیماً به وضعیت رطوبت خاک و سلامت گیاه مرتبط است، تکمیل شده است. ترکیب این شاخص‌ها و روش CVA، امکان ارائه یک تصویر جامع و دقیق از پویایی‌های پیچیده اکوسیستم، شامل تغییرات در فازهای مختلف رشد گیاهی، کاهش یا افزایش رطوبت خاک، و حتی تغییرات در الگوهای زوال یا احیای پوشش گیاهی را فراهم می‌آورد. کاربرد سنجش از دور، با توجه به گستردگی مناطق مورد مطالعه و دسترسی دشوار به برخی از نواحی، راهکار مؤثری برای پایش مستمر و منطقه‌ای این تغییرات بوده است. نتایج و بحث یافته‌های این پژوهش بیانگر آن است که احداث سد نساء بم، تأثیرات زیست‌محیطی گسترده و قابل توجهی را بر اکوسیستم‌های طبیعی واقع در پایین‌دست رودخانه برجای گذاشته است. تحلیل‌های مکانی نشان می‌دهد که بیش از ۸۳٪ از کل منطقه مورد مطالعه، دچار کاهش معنادار در پوشش گیاهی و افت محسوس رطوبت خاک شده است. این تخریب به صورت ناهمگن در منطقه توزیع شده است؛ به طوری که حدود ۴۴.۶٪ از کل مساحت تحت تأثیر شدت تخریب “زیاد” و “خیلی زیاد” قرار گرفته است. این شدت تخریب، به ویژه در نزدیکی سد، مناطق جنگلی کهور ایرانی، و نواحی کشاورزی که به طور سنتی به آب رودخانه وابسته‌اند، مشهود است. این الگو از تخریب، ارتباط مستقیمی با تغییرات هیدرولوژیکی القا شده توسط سد دارد. کاهش دبی جریان آب رودخانه، افت سطح آب‌های زیرزمینی به دلیل عدم تغذیه طبیعی، و تغییر در رژیم جریان سیلابی، همگی در زوال پوشش گیاهی و خشکی خاک نقش داشته‌اند. پیامدهای این تخریب فراتر از مسائل زیست‌محیطی صرف است و ابعاد اجتماعی-اقتصادی و اکولوژیکی گسترده‌ای را در بر می‌گیرد. جنگل‌های کهور ایرانی، که در معرض بیشترین تخریب قرار گرفته‌اند، نقشی حیاتی در حفظ پایداری خاک، جلوگیری از فرسایش بادی و آبی، تثبیت تپه‌های ماسه‌ای، و فراهم کردن زیستگاه برای تنوع زیستی منطقه ایفا می‌کنند. زوال این جنگل‌ها خطر بیابان‌زایی را تشدید کرده و می‌تواند منجر به از دست رفتن منابع معیشتی برای جوامع محلی، شود که به طور سنتی از این منابع برای تأمین سوخت، خوراک دام و سایر نیازهای خود استفاده می‌کنند. علاوه بر این، خدمات اکوسیستمی مهمی نظیر جذب کربن، تعدیل دمای محلی، و بهبود کیفیت هوا نیز تحت تأثیر منفی قرار می‌گیرند. نتیجه‌گیری و پیشنهادها در نهایت، این پژوهش به وضوح نشان می‌دهد که احداث سد نساء بم، علی‌رغم اهداف تأمین آب و انرژی، تأثیرات زیست‌محیطی ویرانگری بر اکوسیستم‌های پایین‌دست، به‌ویژه جنگل‌های کهور ایرانی، داشته است. وضعیت تخریب پوشش گیاهی و رطوبت خاک، که بیش از ۸۳٪ منطقه را فرا گرفته، نشان‌دهنده بحرانی بودن شرایط و ضرورت اقدام فوری است. یافته‌های مطالعه، ضرورت اتخاذ رویکردهای مدیریتی پایدار و جامع را بیش از پیش آشکار می‌سازد. این رویکردها باید فراتر از اهداف صرفاً مهندسی و تأمین آب، به سلامت بلندمدت اکوسیستم و نیازهای جوامع محلی توجه کنند. در راستای مقابله با چالش‌های زیست‌محیطی، مجموعه‌ای از استراتژی‌های مدیریتی کلیدی پیشنهاد می‌شود. اولین گام، ایجاد هماهنگی مؤثر بین‌بخشی از طریق سازوکارهای همکاری میان سازمان‌های ذی‌ربط است تا تصمیمات به صورت یکپارچه اتخاذ گردند. دوم، تعیین و تخصیص دبی مشخصی از آب سد به عنوان حداقل جریان زیست‌محیطی ضروری است، تا حیات اکوسیستم پایین‌دست حفظ شده و از خشک شدن کامل رودخانه جلوگیری شود. سوم، اجرای برنامه‌های گسترده و هدفمند برای احیای پوشش گیاهی، به ویژه گونه‌های بومی مقاوم به خشکی مانند انواع کهور، به عنوان راهکاری کلیدی در تثبیت خاک و مهار فرسایش، اهمیت بالایی دارد. چهارمین محور، اتخاذ تدابیر لازم برای جلوگیری از افت بیشتر سطح آب‌های زیرزمینی و تلاش برای تغذیه مصنوعی آن‌ها در صورت امکان می‌باشد. در نهایت، مشارکت فعال جوامع محلی در فرآیندهای تصمیم‌گیری و اجرای برنامه‌های مدیریتی و احیایی، با در نظر گرفتن دانش بومی و منافع آن‌ها، به عنوان پنجمین استراتژی مطرح است. این مطالعه مبنای علمی ارزشمندی را برای سیاست‌گذاری‌های زیست‌محیطی و مدیریت منابع طبیعی در مناطق خشک ایران فراهم می‌آورد. عدم توجه به این هشدارها و پیامدها، نه تنها منجر به از دست رفتن سرمایه‌های طبیعی و تشدید مشکلات اجتماعی-اقتصادی خواهد شد، بلکه روند بیابان‌زایی را تسریع کرده و پایداری بلندمدت منطقه را به مخاطره خواهد انداخت. لذا، اتخاذ رویکردهای جامع، هماهنگ و مبتنی بر شواهد، کلید دستیابی به پایداری اکولوژیکی و اجتماعی در این مناطق حساس است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| تحلیل مکانی؛ شاخص رطوبت؛ هیدرولوژی؛ مدیریت منابع آب؛ CVA | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Assessment of Downstream Environmental Changes of Nesa Dam (Bam) After Construction Using Remote Sensing and Spatial Analysis | ||
| نویسندگان [English] | ||
| mahdi nazeli1؛ mahdi tazeh2؛ saeideh kalantari2؛ mohammmad javad Ghaneei bafghi3؛ fatemeh roustaei3 | ||
| 1MSc of Desert management and control, Department of Nature Engineering, Faculty of Agriculture and Natural Resources, Ardakan University, Iran | ||
| 2Associate Prof., Department of Nature Engineering, Faculty of Agriculture & Natural Resources, Ardakan University, , Ardakan, Iran. | ||
| 3Assistant Professor, Department of Nature Engineering, Faculty of Agriculture & Natural Resources, Ardakan University, Ardakan, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction and Objective This research comprehensively evaluates the environmental consequences arising from the construction and operation of the Nesa Dam in Bam on downstream natural ecosystems, particularly the valuable Iranian Acacia forests in the Fahraj and Rigan regions. In the context of climate change and increasing water resource demands, large-scale water projects like dams can have profound impacts on the natural, social, and economic environments of surrounding areas. A precise understanding of these impacts, especially in Iran’s sensitive desert and semi-arid ecosystems, is crucial for formulating sustainable water resource management strategies and conserving biodiversity. The primary objective of this study is to quantitatively and qualitatively assess the extent of degradation in vegetation cover and soil moisture in the downstream areas of the dam, analyze the correlation between this degradation and dam-induced hydrological changes, and propose practical solutions to mitigate negative effects and enhance ecosystem resilience. Materials and Methods To achieve the research objectives, a robust and innovative methodology based on remote sensing and spatial analysis has been employed. The main technique used is Change Vector Analysis (CVA), which offers a significant advantage over simple pre- and post-intervention comparison methods (such as previous studies by Golbaf et al. (1404) and Rahimi et al. (1392)) due to its ability to simultaneously detect the magnitude and direction of changes over time. This method is complemented by the use of key remote sensing indices, including the Enhanced Vegetation Index (EVI), which is sensitive to subtle changes in vegetation cover, and the Vegetation and Soil Water Index (VSDI), directly related to soil moisture status and plant health. The combination of these indices and the CVA method allows for a comprehensive and accurate depiction of complex ecosystem dynamics, including changes in different vegetation growth phases, decreases or increases in soil moisture, and even shifts in vegetation degradation or recovery patterns. The application of remote sensing has been an effective solution for continuous and regional monitoring of these changes, considering the vastness of the study areas and the difficult accessibility of some regions. Results and Discussion The findings of this research indicate that the construction of the Nesa Dam in Bam has resulted in extensive and significant environmental impacts on the natural ecosystems downstream of the river. Spatial analyses reveal that over 83% of the total study area has experienced a substantial decline in vegetation cover and a noticeable decrease in soil moisture. This degradation is unevenly distributed across the region, with approximately 44.6% of the total area affected by “high” and “very high” levels of degradation. This intensity of degradation is particularly evident near the dam, in the Iranian Acacia Forest regions, and in agricultural areas traditionally dependent on river water. This pattern of degradation is directly linked to the hydrological changes induced by the dam. Reduced river flow rates, declining groundwater levels due to lack of natural recharge, and altered flood flow regimes have all contributed to the deterioration of vegetation cover and soil desiccation. The consequences of this degradation extend beyond purely environmental issues, encompassing broad socio-economic and ecological dimensions. The Iranian Acacia forests, which have suffered the most extensive degradation, play a vital role in maintaining soil stability, preventing wind and water erosion, stabilizing sand dunes, and providing habitat for regional biodiversity. The decline of these forests exacerbates desertification risks and can lead to the loss of livelihood resources for local communities who traditionally rely on these resources for fuel, livestock fodder, and other necessities. Furthermore, critical ecosystem services such as carbon sequestration, local temperature moderation, and air quality improvement are also negatively impacted. The findings of this study serve as a serious warning regarding the potential consequences of large water projects in arid and fragile regions, underscoring the necessity for a profound reconsideration of water resource management policies. Conclusion and Recommendations In conclusion, this research clearly demonstrates that the construction of the Nesa Dam, despite its objectives of water and energy supply, has had devastating environmental effects on the downstream ecosystems, particularly the Iranian Acacia forests. The state of vegetation cover and soil moisture degradation, affecting over 83% of the region, signifies a critical situation requiring immediate action. The study’s findings further highlight the imperative of adopting sustainable and comprehensive management approaches. These approaches must transcend purely engineering and water supply goals to address the long-term health of the ecosystem and the needs of local communities. To counter these environmental challenges, a set of key management strategies is proposed. The first step involves establishing effective inter-sectoral coordination through cooperative mechanisms among relevant organizations such as the Ministry of Energy, the Department of Environment, and the Ministry of Agriculture-Jihad, ensuring integrated decision-making. Second, it is essential to determine and allocate a specific flow rate from the dam as a minimum environmental flow to preserve the downstream ecosystem’s vitality and prevent the complete drying of the river. Third, implementing extensive and targeted programs for vegetation restoration, especially focusing on native drought-resistant species like various types of Acacia, is of paramount importance as a key solution for soil stabilization and erosion control. The fourth focus is on adopting necessary measures to prevent further decline in groundwater levels and, where possible, to facilitate their artificial recharge. Finally, the active participation of local communities in decision-making processes and the implementation of management and restoration plans, taking into account their indigenous knowledge and interests, is proposed as the fifth strategy. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Vector Analysis, Hydrology, Moisture Index Change, Spatial Analysis, Water Resource Management | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 152 |
||