| تعداد نشریات | 282 |
| تعداد نشریات سازمان | 80 |
| تعداد شماره‌ها | 3,262 |
| تعداد مقالات | 36,060 |
| تعداد مشاهده مقاله | 55,204,055 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 94,197,079 |
تحلیل نگرش جوامع روستایی نسبت به پیامدهای هیدرولوژیک و اقتصادی-اجتماعی پروژه‌های آبخیزداری با تأکید بر نقش مشارکت مردمی در آبخیز خانیک گناباد | ||
| پژوهش های آبخیزداری | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 31 خرداد 1405 | ||
| نوع مقاله: پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22092/wmrj.2026.372492.1664 | ||
| نویسندگان | ||
| علی دسترنج* 1؛ حمزه نور1؛ امین صالح پور جم2 | ||
| 1مرکز تحقیقات مشهد | ||
| 2پژوهشکده حفاظت خاک | ||
| چکیده | ||
| مقدمه و هدف مشارکت جوامع محلی در فرآیندهای مدیریت حوضه‌ای از اهمیت اساسی برخوردار است. مشارکت فعال بهره‌برداران محلی در تصمیم‌گیری، اجرای اقدامات حفاظتی و نگهداری از سازه‌های مدیریت آب‌وخاک، موجب احساس مسئولیت، افزایش حمایت اجتماعی و پایداری بلندمدت طرح‌ها می‌شود. به بیان دیگر، مشارکت، عاملی کلیدی در موفقیت یا شکست پروژه‌های آبخیزداری است؛ مشارکت همه‌جانبه مردم هزینه‌های طرح را کاهش و شانس اجرای مؤثر پروژه را افزایش می‌دهد. برای دستیابی به نتایج سودمند و افزایش کارایی، ارزیابی نتایج و اثرات اقدامات آبخیزداری، لازم است. ازاین‌رو این مطالعه باهدف تحلیل نگرش جوامع روستایی نسبت به پیامدهای هیدرولوژیک و اقتصادی-اجتماعی پروژه‌های آبخیزداری با تأکید بر نقش مشارکت مردمی در حوضه آبخیز خانیک گناباد انجام گرفت. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر با هدف ارزیابی اثربخشی اقدامات آبخیزداری (سه بند خاکی) اجراشده در حوضه خانیک گناباد از دیدگاه بهره‌برداران محلی انجام شد. این مطالعه از نوع توصیفی-تحلیلی و پیمایشی بوده و جامعه آماری آن را ۱۲۰ خانوار بهره‌بردار ساکن در حوضه تشکیل دادند. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران ۹۲ نفر برآورد و نمونه‌گیری به روش تصادفی ساده انجام شد. ابزار پژوهش پرسشنامه محقق‌ساخته‌ای بود که روایی محتوایی آن توسط متخصصان تأیید و پایایی آن با آلفای کرونباخ (۸۳/۰) محاسبه گردید. داده‌ها با استفاده از آمار توصیفی و آزمون ناپارامتریک فریدمن تحلیل شدند. نتایج و بحث این پژوهش با هدف ارزیابی اثربخشی اقدامات آبخیزداری اجراشده در حوضه خانیک گناباد از دیدگاه بهره‌برداران محلی انجام شد و نشان داد که پروژه‌های اجراشده (سه بند خاکی) در دستیابی به اهداف اصلی خود یعنی افزایش آبدهی قنوات و کاهش خطر سیل موفق بوده‌اند. نتایج آزمون فریدمن، افزایش آبدهی قنوات را به‌عنوان مهم‌ترین اثر پروژه از دید جامعه محلی شناسایی کرد و گویه‌های مرتبط با کاهش سیل و خسارات ناشی از آن در اولویت‌های بعدی قرار گرفتند. رضایت کلی ۷۲ درصدی پاسخ‌دهندگان و تمایل ۵۹ درصدی آنان به اجرای پروژه‌های مشابه در آینده، بیانگر مقبولیت اجتماعی طرح و اعتماد نسبی مردم به نهادهای اجرایی است. با این حال، ارزیابی اقتصادی پروژه نشان داد که اثرات آن بر تولیدات زراعی، تولیدات دامی، اشتغال و درآمد روستاییان محدود بوده و بیشترین تأثیر اقتصادی به افزایش قیمت اراضی باغی محدود شده است. از نظر اجتماعی، پروژه انسجام درون‌روستایی را حفظ کرده، اما وجود برخی تنش‌های فنی با نهادهای اجرایی نشان‌دهنده نیاز به بهبود ارتباطات و مدیریت تعارضات است. مشارکت مردمی در مراحل تصمیم‌گیری و نگهداری نسبتاً مطلوب، اما در مرحله نظارت و ارزیابی ضعیف بوده است که این مسئله می‌تواند پایداری بلندمدت طرح را با چالش مواجه کند. تحلیل‌های تکمیلی نشان داد که کشاورزان و مالکان اراضی بزرگ‌تر، پروژه را مؤثرتر ارزیابی کرده‌اند، در حالی که افراد با تحصیلات بالاتر رضایت کمتری داشتند. در مجموع، پژوهش حاضر ضمن تأیید موفقیت نسبی پروژه‌های آبخیزداری خانیک، بر ضرورت تقویت مشارکت جامعه محلی در تمام مراحل پروژه (به‌ویژه نظارت و ارزیابی)، توجه به منافع اقتصادی مستقیم بهره‌برداران، و ایجاد سازوکارهای مؤثر برای مدیریت تعارضات فنی تأکید می‌کند. این یافته‌ها می‌تواند در طراحی و اجرای پروژه‌های مشابه در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور مورد استفاده برنامه‌ریزان و مدیران منابع طبیعی قرار گیرد. نتیجه‌گیری و پیشنهادها در مجموع، پروژه آبخیزداری خانیک نمونه‌ای موفق از رویکرد مشارکتی در مدیریت منابع آب و خاک است که توانسته است اعتماد جامعه محلی را جلب کرده و در اهداف اصلی خود موفق باشد. با این حال، کاستی‌هایی مانند تأثیر محدود بر معیشت اقتصادی خانوارها، ضعف در مشارکت نظارتی، و وجود تنش‌های فنی با نهادهای اجرایی، نشان می‌دهد که برای دستیابی به مدیریت یکپارچه و پایدار حوضه، نیاز به تقویت سازوکارهای مشارکتی در تمام مراحل پروژه و توجه بیشتر به منافع اقتصادی مستقیم بهره‌برداران وجود دارد. این یافته‌ها می‌تواند در طراحی و اجرای پروژه‌های مشابه در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور مورد استفاده برنامه‌ریزان و مدیران منابع طبیعی قرار گیرد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| اثربخشی پروژه آبخیزداری؛ آزمون فریدمن؛ حوضه خانیک؛ اقتصادی- اجتماعی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Analysis of Rural Communities' Attitudes towards the Hydrological and Socio-Economic Outcomes of Watershed Management Projects with an Emphasis on the Role of Public Participation in Khanik Watershed | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Ali Dastranj1؛ hamzeh Noor1؛ Amin Salehpour2 | ||
| 1Mashhad | ||
| 2soil conservation | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction and Objective Local community participation is fundamentally important in watershed management processes. The active involvement of local stakeholders in decision-making, implementing conservation measures, and maintaining soil and water management structures fosters a sense of responsibility, increases social support, and ensures the long-term sustainability of projects. In other words, participation is a key factor in the success or failure of watershed management projects; comprehensive public participation reduces project costs and increases the chances of effective project implementation. To achieve beneficial outcomes and enhance efficiency, it is necessary to evaluate the results and impacts of watershed management measures. Therefore, this study was conducted with the aim of analyzing the attitudes of rural communities towards the hydrological and socio-economic consequences of watershed management projects, emphasizing the role of public participation in the Khanik Gonabad watershed. Materials and Methods This research was conducted to evaluate the effectiveness of implemented watershed management measures (three earthen dams) in the Khanik Gonabad watershed from the perspective of local stakeholders. This study was descriptive-analytical and survey-based. The statistical population consisted of 120 stakeholder households residing in the watershed. The sample size was estimated at 92 individuals using Cochran's formula, and sampling was done through simple random sampling. The research instrument was a researcher-made questionnaire, whose content validity was confirmed by experts and its reliability was calculated using Cronbach's alpha (0.83). Data were analyzed using descriptive statistics and the non-parametric Friedman test. Results and Discussion This research, aimed at evaluating the effectiveness of implemented watershed management measures in the Khanik Gonabad watershed from the perspective of local stakeholders, showed that the implemented projects (three earthen dams) were successful in achieving their main objectives: increasing qanat discharge and reducing flood risk. The results of the Friedman test identified increased qanat discharge as the most important project impact from the local community's perspective, with indicators related to flood reduction and associated damages ranked as subsequent priorities. The overall satisfaction rate of 72% among respondents and the willingness of 59% to implement similar projects in the future indicate the social acceptance of the project and the relative trust of the people in the implementing institutions. However, the economic evaluation of the project revealed that its effects on agricultural production, livestock production, employment, and rural income were limited, with the greatest economic impact confined to an increase in orchard land prices. Socially, the project maintained intra-village cohesion, but the existence of some technical tensions with implementing institutions indicates a need to improve communication and conflict management. Public participation was relatively favorable in the decision-making and maintenance stages but weak in the monitoring and evaluation stage, which could challenge the long-term sustainability of the project. Supplementary analyses showed that farmers and owners of larger landholdings evaluated the project as more effective, while individuals with higher education were less satisfied. In summary, while confirming the relative success of the Khanik watershed management projects, the present study emphasizes the necessity of strengthening local community participation in all project stages (especially monitoring and evaluation), paying attention to the direct economic benefits for stakeholders, and establishing effective mechanisms for managing technical conflicts. These findings can be used by planners and natural resource managers in designing and implementing similar projects in arid and semi-arid regions of the country. Conclusions and Recommendations In summary, the Khanik watershed management project is a successful example of a participatory approach to water and soil resource management, which has managed to gain the trust of the local community and achieve its main objectives. However, shortcomings such as its limited impact on household livelihoods, weaknesses in participatory monitoring, and the existence of technical tensions with implementing institutions indicate that achieving integrated and sustainable watershed management requires strengthening participatory mechanisms in all project stages and paying greater attention to the direct economic benefits for stakeholders. These findings can be utilized by planners and natural resource managers in designing and implementing similar projects in arid and semi-arid regions of the country. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Watershed management project effectiveness, Friedman test, Khanik watershed, Socio-economic | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 116 |
||