کاهش مصرف آب و افزایش بهره‌وری اقتصادی سیب‌زمینی در کشت تاخیری و آبیاری قطره‌ای با پشته تلفیق شده در شرایط زارعین استان همدان

این مطالعه در قالب طرح تحقیقی ـ ترویجی در روستای هارون‌آباد از توابع شهرستان بهار و در مزرعه آقای زارعی به اجرا درآمد. این آزمایش با هدف ارزیابی مقایسه‌ای دو روش مدیریتی کشت سیب‌زمینی در شرایط واقعی مزرعه انجام گرفت. رقم مورد استفاده شامل: رقم زودرس تا میان‌رس سانته بود. دو روش مدیریتی شامل: تاریخ کاشت معمول (25 خرداد) همراه با سامانه آبیاری بارانی و آرایش کاشت تک‌ردیفه با فاصله ردیف 75 سانتی‌متری (روش رایج منطقه همدان) و کشت تأخیری (20 تا 25 تیرماه) همراه با سامانه آبیاری قطره‌ای (نوار تیپ) و آرایش کاشت پشته تلفیق‌شده و یک پشته با عرض 150 سانتی‌متر (سه ردیف کشت با دو نوار تیپ بر روی پشته) مورد مقایسه قرار گرفت (شکل‌های 1 و 2). تهیه زمین و کلیه عملیات زراعی موردنظر در هر  دو تاریخ کاشت معمول و تأخیری و با هر دو آرایش کاشت و سامانه آبیاری به‌صورت یکسان به‌وسیله کشاورز و با توصیه فنی و کارشناسی انجام گرفت.

‌در کشت تأخیری با سامانه آبیاری قطره‌ای و پشته تلفیق‌شده، عملکرد غده سیب‌زمینی 46/8 تن در هکتار حاصل شد که در مقایسه با میزان عملکرد حاصله با سامانه آبیاری بارانی و روش کشت معمول (متوسط 42 تن در هکتار)، حدود 11 درصد افزایش نشان داد (شکل 3). با بررسی اندازه غده‌های تولیدی مشخص شد که افزایش عملکرد عمدتاً با افزایش سهم غده‌های با اندازه کوچک تا بذری همراه بوده است. این تغییر در الگوی اندازه غده‌ها می‌تواند از نظر تولید بذر و برخی کاربردهای فرآوری دارای اهمیت باشد.

مصرف آب با آبیاری قطره‌ای (تیپ) و پشته تلفیق‌شده در کشت تأخیری نسبت به کشت معمول و با سامانه آبیاری بارانی به‌صورت قابل‌توجهی (37 درصد) کاهش پیدا کرد. این مقدار کاهش در میزان آب آبیاری به‌میزان 850,1 مترمکعب در هکتار بود (شکل 4). هم‌چنین کاهش قابل‌توجهی (حدود 4/5 درصد) در میزان رشد ثانویه و بدشکلی غده در سامانه آبیاری قطره‌ای با پشته تلفیق‌شده و کشت تأخیری در مقایسه با کشت معمول و سامانه آبیاری بارانی ایجاد شد (شکل 5).

ارزیابی اقتصادی براساس سناریوی فرضی قیمت آب (40,000 تومان به ازای هر مترمکعب)، نشان داد که کاهش مصرف آب و افزایش عملکرد می‌تواند منجر به بهبود سودآوری نسبی سامانه آبیاری قطره‌ای شود. با این حال، تحلیل دقیق اقتصادی مستلزم لحاظ هزینه‌های سرمایه‌گذاری اولیه، نگهداری سامانه و نوسانات قیمت بازار است.

با توجه به این که حدود 12 هزار هکتار از سیب‌زمینی استان همدان در کشت تابستانه انجام می‌شود و مشخص شد که در سامانه آبیاری قطره‌ای و پشته تلفیق‌شده و با تأخیر در کشت سیب‌زمینی در مقایسه با تاریخ کاشت معمول و سامانه آبیاری بارانی حدود 1,850 متر مکعب کاهش در مصرف آب در هکتار به‌وجود می‌آید، بنابراین در صورت انجام کشت تأخیری و استفاده از آبیاری قطره‌ای با پشته تلفیق‌شده به‌طور متوسط 22 تا 25 میلیون مترمکعب در مصرف آب استان صرفه‌جویی خواهد شد. ضمن این‌که با کاهش رشد ثانویه و بدشکلی غده سیب‌زمینی در آبیاری قطره‌ای و پشته تلفیق‌شده در کشت تأخیری سیب‌زمینی بر کیفیت غده‌های تولیدی نیز افزوده می‌شود. لذا به‌کارگیری این شیوه نقش قابل‌توجهی در صرفه‌جویی در مصرف آب و پایداری تولید محصول سیب‌زمینی در استان دارد. ضمن این‌که افزایش بهره‌وری اقتصادی محصول سیب‌زمینی در استان همدان، در بالابردن درآمد زارعین سیب‌زمینی‌کار نیز نقش حیاتی دارد.

محدودیت بارش سالیانه (کم‌تر از 350 میلی‌متر)، توزیع نامناسب زمانی بارندگی و اهمیت اقتصادی سیب‌زمینی در استان همدان، ضرورت بررسی راهکارهای بهبود بهره‌وری مصرف آب را مطرح می‌کند. در این راستا، کشت تأخیری سیب‌زمینی و استفاده از آبیاری قطره‌ای با آرایش کاشت مناسب به‌صورت پشته‌های تلفیق‌شده از اقدامات ممکن در افزایش بهره‌وری مصرف آب می‌باشد. مطالعات پیشین نشان داده است که در شرایط مشابه، آبیاری قطره‌ای می‌تواند نسبت به آبیاری بارانی موجب افزایش بهره‌وری مصرف آب شود. هرچند میزان این افزایش به شرایط اقلیمی، مدیریت مزرعه و ویژگی‌های خاک وابسته است (3، 5). بیش از 80 درصد سطح زیرکشت سیب‌زمینی استان تحت سامانه بارانی آبیاری می‌شوند. بالا رفتن شدت تبخیر به بیش از 30 میلی‌متر در ماه‌های تیر و مرداد همراه با وزش بادهای تند، منجر به کاهش راندمان آب آبیاری در سیب‌زمینی و به‌ویژه در سامانه بارانی می‌شود. هر دو این عوامل (کشت در خردادماه و سامانه آبیاری بارانی) شرایطی را ایجاد می‌کنند که از قابلیت ذخیره‌سازی و عملکرد نهایی سیب‌زمینی کاسته شده و عملاً گیاه سیب‌زمینی با ناهنجاری رشدی نیز مواجه بوده و در نتیجه بر میزان مصرف آب افزوده شده و از بهره‌وری آن به‌شدت کاسته می‌شود (3 و 4). با انجام کشت تأخیری (20 تا 25 تیرماه)، از برخورد زمان غده‌زایی سیب‌زمینی با بروز تنش دمایی در منطقه جلوگیری به‌عمل آمده و با سامانه آبیاری قطره‌ای به‌صورت پشته تلفیق‌شده از میزان شدت تبخیر نیز کاسته شده و بر عملکرد و کیفیت غده‌های تولیدی افزوده می‌شود (3). از این‌رو، بررسی اثر تغییر تاریخ کاشت و استفاده از سامانه‌های آبیاری با کارایی بالاتر از جمله: آبیاری قطره‌ای با آرایش کاشت مناسب، به‌عنوان راهکاری ذاتی برای کاهش تنش‌های محیطی و بهبود عملکرد محصول ضروری به نظر می‌رسد.