| تعداد نشریات | 282 |
| تعداد نشریات سازمان | 80 |
| تعداد شماره‌ها | 3,272 |
| تعداد مقالات | 36,149 |
| تعداد مشاهده مقاله | 55,721,312 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 94,498,136 |
راهبردهای مدیریت آب در ایران: گذشته، حال و آینده | ||
| طبیعت ایران | ||
| مقاله 3، دوره 10، شماره 5 - شماره پیاپی 54، آذر و دی 1404، صفحه 11-24 اصل مقاله (386.31 K) | ||
| نوع مقاله: دیدگاه‌ها | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22092/irn.2026.371203.1697 | ||
| نویسندگان | ||
| فرشته بتوخته1؛ حسین دهقانی سانیج2؛ اسکندر زند* 3 | ||
| 1دانش‌آموخته دکتری، گروه مهندسی آب، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، مازندران، ایران، | ||
| 2استاد، مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، البرز، ایران | ||
| 3استاد پژوهش، بخش تحقیقات علف‌های هرز، مؤسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| مدیریت منابع آب در ایران، کشوری با اقلیم خشک و نیمه‌خشک، همواره با چالشهای متعددی مواجه بوده و در گذر زمان دستخوش تحولات اساسی شده است. این مقاله با رویکردی تحلیلی و تاریخی، سیر تکامل راهبردهای مدیریت آب در ایران را در سه دوره گذشته، حال و آینده بررسی می‌کند. در دوره گذشته، بهره گیری از دانش بومی، نظام‌های مشارکتی سنتی، معیشت سیار ایلات، حفر قنات، ذخیره‌سازی آبهای سطحی و تدوین سازوکارهای حقوقی همچون حقابه و نظام میرآبی، موجب شکل‌گیری الگویی پایدار و سازگار با محیط در بهرهبرداری از منابع آب شده بود. در دوره معاصر، با ورود فناوریهای نوین و رویکردهای فنی و متمرکز، الگوهای بهرهبرداری تغییر یافتند؛ اما به‌رغم اجرای برنامه‌هایی چون ملی شدن منابع آب، سدسازی، و سازگاری با کم‌آبی، در عمل به دلیل ضعف نهادهای اجرایی، پراکندگی داده‌ها، و تعارض منافع بین بازیگران، اثربخشی این اقدامات – که در اینجا به معنای دستیابی به اهدافی چون تعادل آبخوان‌ها، مشارکت مؤثر ذی‌نفعان و تاب‌آوری منابع تعریف می‌شود – محدود باقی مانده است. بر این اساس، مقاله مجموعه‌ای از راهبردهای آینده‌نگر را با تکیه بر یافته‌های تحلیلی، مجموعه‌ای از راهبردهای آینده‌نگر پیشنهاد می‌کند که شامل حکمرانی داده‌محور، تقویت مشارکت محلی، اصلاح ساختار قیمتی، استفاده از منابع آب غیرمتعارف، سازگاری با تغییرات اقلیمی، ارتقای بهرهوری، نهادینه‌سازی عدالت آبی و پیوندهای بین بخشی (آب، انرژی، غذا و محیط‌زیست) و توسعه دیپلماسی آب است. این راهبردها می‌توانند مبنایی برای گذار به حکمرانی پایدار و تاب‌آور منابع آب در ایران باشند. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| توسعه پایدار؛ حکمرانی؛ دانش بومی؛ سازگاری با کم‌آبی؛ مدیریت منابع آب | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Water Resource Management Strategies in Iran: Past, Present, and Future | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Fereshteh Batoukhteh1؛ Hossein Dehghanisanij2؛ Eskandar Zand3 | ||
| 1Ph.D. Graduate, Department of Water Engineering, Sari Agricultural Sciences and Natural Resources University, Mazandaran, Iran | ||
| 2Professor, Agricultural Engineering Research Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization, Alborz, Iran | ||
| 3Professor, National Plant Research Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization, Tehran, Iran, | ||
| چکیده [English] | ||
| Water resources management in Iran—a country with an arid and semi-arid climate—has always faced numerous challenges and has undergone significant transformations over time. This article, through an analytical and historical approach, examines the evolution of water management strategies in Iran across three periods: past, present, and future. In the past, the use of indigenous knowledge, traditional participatory systems, nomadic livelihoods, qanat construction, surface water storage, and the development of legal mechanisms such as water rights and the Mirab system contributed to forming a sustainable and environmentally compatible model for water resource utilization. In the contemporary period, with the advent of modern technologies and centralized technical approaches, water use patterns shifted. However, despite initiatives such as the nationalization of water resources, dam construction, and drought adaptation programs, the effectiveness of these efforts—in terms of achieving goals like aquifer balance, effective stakeholder participation, and resource resilience—has remained limited due to weak institutional frameworks, fragmented data, and conflicts of interest among actors. Based on these findings, this article proposes a set of forward-looking strategies including data-driven governance, strengthening local participation, price and incentive reform, use of non-conventional water sources, climate change adaptation, productivity enhancement, institutionalizing water justice, cross-sectoral integration (water, energy, food, and environment), and the development of water diplomacy. These strategies can serve as a foundation for transitioning toward resilient and sustainable water governance in Iran. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Governance, Indigenous Knowledge, Sustainable Development, Water Scarcity Adaptation, Water Resources Management | ||
| مراجع | ||
|
ابراهیمی، ا.، سرایی تبریزی، م. و صارمی، ع.، 1397. بررسی استفاده از آبهای نامتعارف و بازچرخانی در مدیریت منابع آب. همایش ملی راهبردهای مدیریت منابع آب و چالشهای زیست‌محیطی. 10 اردیبهشت 1397، ساری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، 10 صفحه.
ابریشمی، ح.، 1400. تاریخ شفاهی کشاورزی در قرن اخیر. قسمت بیستم: گفت‌وگو با استاد محمدحسن ابریشمی، محقق، نویسنده و پژوهشگر. سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، معاونت آموزش و ترویج کشاورزی، نشر آموزش کشاورزی، 62 صفحه.
احمدی‌پور، ز. و احمدی، ا.، 1399. تحلیل عوامل مؤثر بر ناکامی حکمرانی آب در ایران. سیاستهای راهبردی و کلان، 8 (شماره ویژه)، 140-110.
اسکوهی، م. و اسماعیلی، ک.، 1400 . تحلیلی بر نظریه‌‌های حکمرانی و مدیریت منابع آب در ایران. آب و توسعه پایدار، 8 (1): 10-1.
اسلامی، ر. و رحیمی، ا.، 1398. سیاست‌گذاری و بحران آب در ایران. فصلنامه سیاستهای راهبردی و کلان، 7 (3): 435-410.
اسماعیلی، ک.، اسکوهی، م. و مرتضوی امیری، و.، 1403. کنکاشی در سدسازی ایران. نشریه آب و توسعه پایدار، 11 (1): 139-100
اکبری، م.ر.، رضوانفر، ا.، حسینی، س.م.، علم‌بیگی، ا. و لیاقت، ع.ا.، 1398. بررسی کنشگری شورای‌عالی آب در حکمرانی منابع آب ایران: تحلیلی مبتنی بر مصوبات (1397-1389). فصلنامه علمی پژوهشی سیاست‌گذاری عمومی، 5 (4):31-9.
اکرامی، م. و فاطمی، م.، 1397. نقش دانش بومی در مدیریت خشک‌سالی کشاورزی. سیزدهمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری و سومین همایش ملی صیانت از منابع طبیعی و محیط‌زیست با محوریت آبخیزداری و صیانت از منابع طبیعی و محیط‌زیست. 10 مهر 1397، اردبیل، دانشگاه محقق اردبیلی و انجمن آبخیزداری ایران، 7صفحه.
امیری، م.، 1394. مالک و زارع در ایران (ترجمه). انتشارات علمی و فرهنگی، 862 صفحه.
امینی‌‌‌حاجی‌‌باشی، آ. و بیات، ا.، 1397. مدیریت راهبردی در سازمان. انتشارات ادیبان روز. 136 صفحه.
پالوج، م. و بنی‌‌اسدی، م.، 1397. تدوین الگوی ترتیبات نهادی مناسب برای مدیریت یکپارچه منابع آب. اقتصاد کشاورزی و توسعه. 26 (103): 272-239.
جلیلی، ع. و زند، ا.، 1404. هوشمندی به اقلیم، پیش‌نیاز تحول در حکمرانی آب ایران: بازنگری راهبردها و سیاست‌ها. طبیعت ایران. 10 (1): 913-9.
چراغی، ز.، 1400. مدیریت آب در حوزه‌‌های رودخانه‌‌ای و قناتی ایران (دوران باستان تا عصر صفوی). پژوهش‌‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 10 (1): 122-103.
خوش‌‌سیما، ا. و محجوبی، ع.، 1400. شناسایی مسائل مدیریت منابع آب مرزی از دیدگاه دیپلماسی آب (مطالعه موردی: رودخانه هریرود). فناوریهای پیشرفته در بهرهوری آب، 1(1): 69-48.
دهشیری، م.ر. و حکمت‌آرا، ح.، 1397. دیپلماسی آب ایران در قبال همسایگان. فصلنامه سیاستهای راهبردی و کلان. 6(4): 617-596.
فروزه، م.ر.، حشمتی، غ. و بارانی، ح.، 1396. بررسی دانش بومی شناخت و طبقه‌‌بندی اجزای محیطی در جهت مدیریت بهینه مراتع (مطالعه موردی: عشایر دیلگان در استان کهگیلویه و بویراحمد). دو فصلنامه دانش‌‌های بومی ایران، 4 (7): 72-33.
رهبرقاضی، م.ر. و طالعی حور، ر.، 1403. چالشهای حکمرانی آب در ایران: بررسی علل و پیامدها از منظر داده بنیاد. فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، (3) 54: 438-145.
زرگرپور، ر. و نورزاد، ع.، 1388. ارائه مدل مفهومی و تدوین الگوی مدیریت یکپارچه منابع آب با تأکید بر امنیت آبی کشور. تحقیقات منابع آب ایران، 5 (3): 13-1.
زمان، م. و عادلی، م.، 1400. مسائل نظام حکمرانی از دیدگاه اندیشکده‌ها. گزارش مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه جهاد دانشگاهی، 109 صفحه.
زند، ا.، 1403. راهبردهای گذشته و آینده کشور در حوزه کشاورزی و غذا. طبیعت ایران. 9(4): 15-9.
زهرایی، ب.، 1400. موانع موجود پیش‌روی تدوین فازهای بعدی برنامه ملی سازگاری با کم‌آبی. پژوهشکده آب و محیط‌زیست، دانشگاه فردوسی مشهد. https://weri.um.ac.ir/index.php/fa/2021-12-25-20-15-01/2022-01-18-08-39-52/319-2022-01-18-08-48-56
سادات تارا، س.، موسوی رینه، س.م. و یوسفی، ح.، 1401. مدیریت پایدار منابع آب با استفاده از ارائه طرح بازچرخانی رواناب شهری با هدف آبیاری فضای سبز (مطالعه موردی کانال الهیه منطقه 3 تهران). اکوهیدرولوژی، 9(4): 782-771.
سعیدیان، ح.، 1400. نگرشی جامع بر روش‌‌های جمع‌‌آوری آب باران در ایران و دنیا. مجله ترویجی حفظ و بهرهوری آب، 2 (4): 40-26.
سیدان، س.م.، بهراملو، ر. و ناصری، ا. 1397. تعیین بهرهوری مصرف آب در زراعت گندم با سیستم آبیاری بارانی و نشتی در استان همدان. نشریه آبیاری و زهکشی ایران. 3 (12): 732-743.
سیدان، س.م. و متقی، م. 1398. تعیین بهرهوری فیزیکی و اقتصادی آب در زراعت ذرت دانه‌ای و علوفه‌ای تحت سامانه‌های آبیاری مدرن و سنتی در استان همدان. فصلنامه آب و توسعه پایدار. 6 (1): 1-8.
صابری، ا. و کرمی دهکردی، ا.، 1391. مقایسه فرهنگ و دانش بومی با دانش رسمی در حوزه آبخیزداری. دو فصلنامه دانش‌‌های بومی ایران، 1 (1): 203-181.
عراقچی، س.ع.، 1393. دیپلماسی آب، از منازعه تا همکاری. فصلنامه سیاست جهانی، 3(4): 119-91.
علیان، ع. و طاهری دهکردی، م.، 1403. قنات کهروم، دریچه‌‌ای به فناوری بومی و نقش آن در معماری پایدار از دوره صفویه در اصفهان. نشریه آب و توسعه پایدار، 11 (4): 44-35.
علوی نیا،س.ح. و نظری بیرگانی، غ.، 1401. دیپلماسی آب راهکاری برای تثبیت امنیت و بهرهبرداری بهینه از حوزه‌‌های آبخیز مشترک. هفدهمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری ایران با محوریت آبخیزداری و امنیت پایدار غذایی. 9 اسفند 1401، جیرفت، انجمن آبخیزداری ایران و دانشگاه جیرفت، 7 صفحه.
عینی زیناب، ح. و سبحانی، س.ر.، 1396. رژیم‌‌های غذایی پایدار و غذاهای سنتی/ بومی. ﻣﺠﻠﻪ ﻋﻠﻮم ﺗﻐﺬﯾﻪ و ﺻﻨﺎﯾﻊ ﻏﺬایی اﯾﺮان، 12(1): 158-151.
فداکار داورانی، م.م.، 1388. قنات و سرمایه اجتماعی. برنامهریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 1(1): 179-149. https://doi.org/10.22054/qjsd.2010.5696
فداکار داورانی،م.م. و سام آرام،ع.ا.، 1389. نقش قنات در توسعه پایداری روستایی. فصلنامه روستا و توسعه، 13(2): 191-167.
فرخیان، ف.، آلبوغبیش، ز.، عیسوند دهداری، م. و سلیمانی بابادی، م.، 1395. کاربرد مدیریت یکپارچه منابع آب (IWRM) در تالاب‌ها و رودخانه‌‌ها. دومین کنفرانس بینالمللی تحقیقات در عمران، معماری و شهرسازی و محیط‌زیست پایدار. 13 خرداد 1395، استانبول- ترکی، مؤسسه مدیران ایده‌پرداز پایتخت ویرا، 17 صفحه
قاسمی، ا.، علویان، م. و حسینی، م.، 1401. واکاوی تعاملات دولت و جامعه در حکمرانی آب ایران: دلالت‌‌های راهبردی. فصلنامه علمی پژوهش‌‌های راهبردی سیاست، 11 (42): 220-181.
قاسمیه، ه.، اسدی نیلوان، ا.، محمدی، ط.، سلحشور، م. و سقازاده، ن.، 1395. ابعاد و چالشهای مدیریت یکپارچه منابع آب. یازدهمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری، 31 فروردین 1395، یاسوج، دانشگاه یاسوج و انجمن آبخیزداری ایران، 9 صفحه.
کارگروه ملی سازگاری با کم‌آبی، 1400. برنامه ملی سازگاری با کم‌آبی، 120 صفحه. http://assc.ir/upload/upload/khoshksali-1400.pdf
کشاورز، ع.، شریعتمدار، م.ح.، خسروی، ع،ا.، شیخی مهرآبادی، ا.ع.، بیکی خشک، ا.، شعبانی، م.، بخشایش، م.، کیان‌پور، ر. و فکاری، ب.، 1395. برآورد ارزش اقتصادی آب از‌دست‌‌رفته ناشی از ضایعات محصولات کشاورزی. آب و توسعه پایدار، 3 (1): 82-73.
کریمی، گ.، 1384. تمدن قنات. مجموعه مقالات کنفرانس بینالمللی قنات در ایران. 2 و 3 آذر 1384، کرمان، جهاد دانشگاهی دانشگاه کرمان، 7 صفحه.
گل‌‌محمدی، ف. و میر، ن.، 1401. سیر تکاملی نظام‌های کشاورزی در ایران از آغاز تاریخ تمدن تا اوایل دوران اسلامی و پایان آل‌‌بویه (با نگاهی بر استان‌‌های خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان). ششمین کنگره بینالمللی توسعه کشاورزی، منابع طبیعی، محیط‌زیست و گردشگری ایران، 27 دی 1401، تبریز، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، 52 صفحه.
لونی، ر. و شریف‌زاده، م.، 1401. مروری بر مطالعات همبست آب، انرژی و غذا در ایران: ضرورت، چالش‌ها و راهکارهای پیشنهادی. نشریه پایداری، توسعه و محیط‌زیست. 11(3): 49-29.
لمبتون،ا. ک. س. 1377. مالک و زارع در ایران، ویراسته‌ی جدید، ترجمه منوچهر امیری، چاپ چهارم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 884 صفحه.
وحید، م. و رنجبر، م.، 1397. آسیبشناسی بعد سیاسی حکمرانی آب در ایران (1392-1368). سیاست‌گذاری عمومی، 4(4): 203-223.
مرادی اندرزی، پ. و قنبری، ف. 1403. مدیریت تقاضای آب: مفاهیم، سیاست های اجرایی و چارچوب پیاده سازی. فصلنامه آب و توسعه پایدار. 11 (2): 106-115.
مرکز پژوهش‌‌های مجلس شورای اسلامی، 1395. بررسی وضعیت سدها و عملکرد سدسازی در کشور. 47 صفحه.
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، 1400. آسیبشناسی طرح احیا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی، 88 صفحه. https://iranthinktanks.com/pathology-of-the-restoration-and-balancing-plan-of-underground-water-resources
مهدی‌‌پور، آ.، مهدی‌‌پور، س. و حاج سیدعلی خانی، ن.، 1384. تاریخچه قنات و تأثیر آن بر تمدن ایرانیان. کنفرانس بینالمللی قنات. 8 صفحه. 2 آذر 1384. کرمان. دانشگاه شهید باهنر کرمان.
ﻣﯿﺮﺻﺎﻧﻊ، ز.و کاویانپور، م.ر.، 1387. ﺑﺮرسی ﺷﺮاﯾﻂ و اﺻﻮل ﺑﻪکارگیری ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺑﻪﻫﻢپیوسته ﻣﻨﺎﺑﻊ آب در ﺳﻄﺢ ﺣﻮﺿﻪ آﺑﺮﯾﺰ، راهکارها و ﻧﺤﻮه اﺟرایی کردن آن، ﺳﻮﻣﯿﻦ کنفرانس ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ آب، 23 مهر 1387، داﻧشگاه ﺗﺒﺮﯾﺰ، اﻧﺠﻤﻦ ﻋﻠﻮم و ﻣﻬﻨﺪسی ﻣﻨﺎﺑﻊ آب اﯾﺮان، ﺗﺒﺮﯾﺰ، 11 صفحه
میرنظامی، س.ج.، 1400. تعادل بخشی آبهای زیرزمینی: از وعده تا واقعیت. اندیشکده تدبیر آب ایران، 190صفحه.
نجف‌لو، پ.، یعقوبی، ج. و نیکبخت، ج.، 1398. مدیریت بهرهبرداری سنتی از منابع آب در روستاهای ایران. نشریه آب و توسعه پایدار، 6 (2): 38-27.
میرنظامی، س.ج. و باقری، ع. 1396. ارزیابی سیستم حکمرانی آب در فرایند حفاظت از منابع آب زیرزمینی ایران. تحقیقات منابع آب ایران. 13 (2): 32-55.
نوری اسفندیاری، ا.، 1394. ارزیابی حکمرانی آب در ایران. ضمیمه روزنامه شرق. 21 شهریور 1394.
وحید، م. و رنجبر، م.، 1397. آسیبشناسی بعد سیاسی حکمرانی آب در ایران. سیاست‌گذاری عمومی، 4(4): 203-223
وزارت نیرو، 1383. اصول و تحلیل سیاستهای مدیریت آب. نشریه شماره 143- ن. شرکت مدیریت منابع آب. معاونت پژوهش و مطالعات پایه. دفتر استانداردها و معیارهای فنی. 29 صفحه.
ولی‌‌پور، ا. و کتابچی، ح.، 1402. عدالت و انصاف در برنامهریزی و مدیریت منابع آب زیرزمینی. تحقیقات منابع آب ایران، 19(3): ویژه‌‌نامه تخصصی آب زیرزمینی، 179-154.
هاشمی، س.م.، 1401. حکمرانی محلی آب در ایران: پیامدها و توصیه‌‌های سیاسی. 9 (1): 144-135.
هنری، م.، 1356. مطالعه‌‌ای در گسترش کاریز از ایران به دیگر نقاط جهان. مجله هنر و مردم، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، 182: 42-39
یوسفیان، ا.، فقیهی،ا. و دانشفرد، ک.، 1400. طراحی الگوی خط‌مشی منسجم حکمرانی آب در ایران. فصلنامه علوم مدیریت ایران، 16 (64): 32-1. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 316 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 245 |
||