اهمیت آزمون خاک، آب و گیاه و روش صحیح نمونه‌برداری در مزارع سیب‌زمینی

طی مدت سال­های1397 تا 1401، (به‌طور میانگین هر دو ماه یکبار) که کارگاه­های آموزشی و ارائه طریق به بهره‌برداران، کشاورزان و مروجین انجام شد، درصد زیادی از این افراد با اهمیت آزمون خاک و روش نمونه­­گیری از منابع خاک، آب و گیاه آشنا شدند و نمونه‌های مزارع سیب‌زمینی خود را به‌منظور تجزیه به آزمایشگاه­ تخصصی استان همدان ارائه کردند، به‌طوری‌که تعداد نمونه­های ارسالی از مزارع در این بازه زمانی به آزمایشگاه ­مرجع خاک و آب استان (آزمایشگاه خاک و آب و گیاه مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان) رشد قابل ملاحظه­ای داشت و تعداد نمونه­های خاک حدود 500 درصد، نمونه­های آب 300 درصد و نمونه­های غده برای اندازه گیری نیترات 760 درصد افزایش یافت (شکل 1). بررسی شکل 1 نشان می­دهد که شیب افزایشی تعداد نمونه­های آب از ابتدای سال 1397 تا پایان سال 1401 کم‌تر از نرخ افزایشی تعداد نمونه­های خاک و به‌ویژه نیترات غده است. بنابراین می­توان نتیجه گرفت که باید تمرکز بیش‌تری بر تبیین اهمیت و اثر مثبت تجزیه آزمایشگاهی نمونه­های آب بر عملکرد کیفی و کمی محصول و هم‌چنین بهبود بهره­وری آب و کود داشت.

با انجام آزمون خاک و آب می­توان توصیه کودی را برای محصول سیب­زمینی به‌صورت دقیق و با میزان مصرف بهینه تنظیم و اعمال کرد. در این شرایط با آگاهی از میزان عناصر غذایی در خاک و نیاز مصرف کودی، گیاه دچار کمبود نخواهد شد و تعادل عناصر غذایی در آن هم به‌خوبی رعایت می­شود. این امر موجب مقاومت گیاه شده و در برابر تنش­های محیطی مانند: دما، خشکی و شوری و تنش­های زیستی مانند: آفات و بیماری­ها، تاب‌آوری بالایی خواهد داشت. عدم مصرف کودها و سموم مازاد، موجب تولید محصول سالم و تحقق کشاورزی پایدار شده و در عین حال از آلودگی خاک­ها و آب­های سطحی و زیرزمینی (در اثر شستشوی بعضی کودها به‌خصوص کودهای نیتروژنه) جلوگیری به عمل می­آورد. این روش در نهایت موجب کاهش فرسایش و از دست رفتن منابع خاک و آب خواهد شد. این امر به‌ویژه در شرایط فعلی (مواجهه با تغییر اقلیم و محدودیت منابع آبی)، می‌تواند در افزایش بهره­وری آب نقش مؤثری داشته باشد. در نهایت با تولید محصولات سالم می­توان صادرات محصولات کشاورزی کشور را که جنبه راهبردی داشته و از لحاظ اقتصادی دارای اهمیت هستند، افزایش داد (9 و 10).

یکی از مهم‌ترین شاخصه­هایی که در آزمون خاک اندازه­گیری می‌شود، بافت خاک و درصد ذرات رس، شن و سیلت آن است. با داشتن این اطلاعات می­توان روش کوددهی (محلول‌پاشی، کودآبیاری و مصرف خاکی؛ پخش سطحی، نواری و نقطه­ای) و تقسیط کودی (کوددهی عناصر غذایی مورد نیاز گیاه در زمان­های مختلف رشد) را به‌خوبی انجام داد. با داشتن میزان شوری خاک و آب می­توان از کودهایی استفاده کرد که خالص­تر بوده و ضریب شوری کم‌تری دارند و هم‌چنین کودهای محرک رشد و تعدیل تنش در این زمینه سودمند خواهند بود. این امر کمک می­کند تا بتوان برای اراضی شور و قلیایی، الگوی کشت مناسبی را در نظر گرفت تا بهترین عملکرد و سود اقتصادی را از این اراضی داشت و حتی کیفیت آن­ها را ارتقاء داد. چنان‌چه خاک تجزیه‌شده آهک و pH بالایی داشته باشد، می­توان از کودهای گوگردی برای اصلاح آن استفاده کرد. هم‌چنین به‌منظور افزایش جذب و قابلیت دسترسی عناصر غذایی ضروری گیاه، کودها را با پایه اسیدی اعمال کرد تا هزینه­های اعمال مصرف کود و کارگری به مقدار کمینه برسد و در عین حال به بالاترین کیفیت و کمیت محصول با حفظ منابع و سرمایه کشاورزان که مهم‌ترین آن خاک و آب است، دست یافت. به‌علاوه در صورتی که کشاورز و بهره­بردار بخواهد زمینی را اجاره کند با آزمون آب و خاک اطلاع کاملی از منابع تولید زمین مورد نظر خواهد داشت و در تصمیم‌گیری او کمک بسیاری خواهد کرد. در شرایطی که در طول فصل رشد، در مزارع سیب‌زمینی، آثار کمبود عناصر غذایی دیده شود، با آزمون اندام گیاهی، میزان و عنصری که با کمبود مواجه است، تعیین شده و کوددهی سریع به‌صورت سرک، می­تواند از آسیب بیش‌تر محصول جلوگیری کند (1، 9 و 10).

 لذا تهیه اطلاعات مربوط به اهمیت آزمون خاک، آب و گیاه و نحوه نمونه‌گیری از آن‌ها به‌صورت دستورالعمل یا بروشور، همراه با عکس‌های رنگی تکمیلی، چاپ و در تعاونی‌ها و مراکز کشاورزی، توزیع شد. هم‌چنین این اطلاعات در تارنمای (سایت) مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، سازمان جهاد کشاورزی استان همدان و برخی مدیریت‌های جهاد کشاورزی شهرستان­ها قرار داده شد تا در دسترس عموم بهره‌برداران قرار گیرد (شکل 2 و 3). کارگاه­های آموزشی نیز در این راستا بسیار مهم و کاربردی بود زیرا حضور فیزیکی افراد در کلاس­ها و مزارع به‌منظور آموزش عملی بسیار مؤثرتر بود.

چنان‌چه اقدامات لازم و اساسی برای آموزش و افزایش آگاهی بهره­برداران و مروجین از آزمون خاک، آب و گیاه و نحوه نمونه‌برداری صحیح این منابع انجام گیرد، فرصتی فراهم خواهد شد تا بتوان به تولید محصول سالم و کشاورزی پایدار در کشور دست یافت. با وجود اهمیت و مزیت‌های این موضوع، متأسفانه هنوز فعالیت­های کاربردی و گسترده­ای در کشور صورت نگرفته است. از جمله محدودیت­ها و موانع موجود می­توان به عدم اطلاع کافی مدیران از اهمیت موضوع، هزینه­بر بودن چاپ دستورالعمل و اجرای کارگاه­های آموزشی (تأمین وسیله نقلیه و اعزام کارشناس) و کم بودن کارآمدی فعالیت بعضی از عوامل اجرائی در عرصه کشاورزی اشاره کرد.

مصرف کود بدون آزمون خاک ممکن است بیش از حد نیاز محصول سیب­زمینی باشد؛ در این صورت هزینه تولید افزایش یافته و اثرات سوء آن در غده سیب­زمینی، خاک و آب باقیمانده و احتمال آلودگی این منابع را پدید می­آورد. از طرف دیگر ممکن است کود مصرفی بدون آزمون خاک، کم‌تر از حد نیاز محصول سیب­زمینی باشد و موجب کاهش عملکرد شود. هم‌چنین انتخاب نادرست نوع کود مصرفی، سبب کاهش کمی و کیفی محصول تولیدی خواهد شد و در این صورت کشاورز زیان خواهد دید. اشتباه در مصرف به‌موقع کود و نحوه کودپاشی نیز باعث می‌شود، انتظاری که از کارایی جذب کود مد نظر است، محقق نشود. بنابراین لازم است که قبل از کشت، حتماً آزمون خاک انجام شود، تا تشخیص کمبود عناصر غذایی در خاک و توصیه کودی لازم براساس آزمون خاک صورت گیرد (1 و 4). به‌علاوه در مواردی لازم است متناسب با قابلیت اراضی و شرایط مزرعه، نوع و الگوی کشت تغییر یابد و حتی در صورت نیاز، کاربری زمین تغییر کند. با توجه به مطالب ذکر شده، بهینه­سازی تولید محصول، محافظت از محیط­زیست در برابر آلودگی ناشی از آبشویی کودهای محلول در آب به­ویژه کودهای نیتروژنه، کمک به تشخیص مشکلات کمبود عملکرد سیب‌زمینی، بهبود تعادل تغذیه­ای مزرعه و صرفه‌جویی در مصرف کود، از مهم‌ترین اهداف آزمون خاک و آب است. با تحقق این اهداف ضمن تولید محصول سالم، بهبود میزان عملکرد و افزایش بهره­وری آب و جذب مواد کودی حاصل خواهد شد (2 و 3). یکی دیگر از آزمون­های مهمی که در کشاورزی حائز اهمیت می­باشد، تجزیه اندام­های گیاه و به­ویژه برگ و محصول تولیدی است که در مواردی از جمله: عدم انجام آزمون خاک قبل از کاشت، ظهور علائم کمبود عناصر غذایی گیاه در طول فصل رشد، بررسی کارایی کود مصرفی و میزان جذب آن توسط گیاه، تعیین حدود بحرانی عناصر غذایی در گیاه و اندازه‌گیری بعضی ترکیبات ویژه موجود در گیاه مانند: نیترات و فلزات سنگین، ضروری است (3). سیب­زمینی جزء محصولات زراعی پرنیاز به عناصر غذائی بوده و میزان جذب سه عنصر غذائی نیتروژن، فسفر و پتاسیم متناسب با مرحله رشد گیاه، متفاوت است. بیشینه نیاز به پتاسیم در مرحله پرشدن غده اتفاق می­افتد و جذب پتاسیم حتی تا مرحله بلوغ هم ادامه می­یابد، درحالی­که جذب نیتروژن و فسفر در اواسط مرحله پرشدن غده بسیار کند می­شود و در پایان این مرحله متوقف می­شود (5 و 7). نشانه واضح شروع مرحله پرشدن غده در بخش هوایی، گلدهی سیب­زمینی است و این دو مرحله هم­زمان اتفاق می­افتند. غده­های سیب­زمینی در این مرحله حساس رشدی، به­طور میانگین در هر روز به 5/4 کیلوگرم نیتروژن، 3/0 کیلوگرم فسفر و 6 کیلوگرم پتاسیم در هکتار نیاز دارند و نیاز غده‌ها به پتاسیم در این مرحله بسیار بالاست. تولید عملکرد در این مرحله از رشد سیب­زمینی به روزانه 000,1 تا 500,1 کیلوگرم در هکتار نیز می‌رسد، بنابراین خیلی مهم است که عناصر غذایی ضروری با نسبت مناسب و اندازه کافی براساس آزمون خاک در اختیارگیاه قرار گیرند.

میزان توصیه کودی علاوه بر موارد ذکرشده به نوع رقم و میزان عملکرد در واحد سطح نیز بستگی دارد (8). همان­طور که در جدول 1 مشخص است، سیب­زمینی جزء محصولات پرنیاز به عناصر غذایی است و برای تولید 67 تن در هکتار سیب­زمینی باید حدود 340 کیلوگرم نیتروژن، 45 کیلوگرم فسفر و 350 کیلوگرم پتاسیم و هم‌چنین مقادیر زیادی عناصر غذایی پرمصرف ثانویه نظیر: کلسیم، منیزیم و گوگرد و عناصرغذایی کم­مصرف نظیر: آهن، روی، مس و منگنز جذب شود. اگر این عناصر به‌موقع تأمین نشوند یا خاک مورد استفاده قدرت تأمین عناصر غذایی مورد نیاز را نداشته باشد، عملکرد حتماً کاهش می­یابد و کیفیت محصول افت می­کند.