مطالعه کارآیی پروسولفورون+ دای‏کمبا (کاسپر WG 55%) در مقایسه با پهن‌برگ‌کش‌های رایج مزارع گندم

مقدمه

گندم (Triticum aestivum L.) مهم‏ترین گیاه زراعی استراتژیک کشور است که برای مبارزه با علف‌های هرز آن علف­کش­های زیادی ثبت شده و یا همواره در دست مطالعه و ثبت است. اکنون 22 فرمولاسیون علف‏کش برای گندم و جو از خانواده­های مختلف در کشور به ثبت رسیده است که از میان آن­ها 16 علف­کش دو منظوره یا برای مهار پهن­برگ­­ها معرفی شده­اند (Nourbakhsh, 2021). بروز مقاومت، عدم انطباق دوره حساس رشد علف­های هرز با کاربرد علف‏کش، چندساله­بودن و یا خارج بودن از طیف اثر علف‏کش دلایلی برای کنترل نامطلوب بعضی از آن­هاست (Zand et al., 2019). مهم­ترین علف‌های‌هرز پهن برگ مزارع گندم آبی شامل گونه­های مختلف هفت بند (Polygonum spp.)، سلمه تره (Chenopodium album L.)، خردل وحشی (Sinapis arvensis L.)، ازمک (Cardaria draba L.)، بی­تی­راخ (Galium tricornutum L.)، تلخه (Acroptilon repense L.) و خاکشیر ایرانی ‌(Descurainia sophia (L.) Webb. ex Prantl)  هستند (Minbashi et al., 2008). استفاده از علف‌کش‌ها در مزارع گندم در طی 30 سال گذشته، باعث کاهش خسارت این عوامل در این محصول از نظر کمی وکیفی شده است و هر ساله نیز ترکیبات جدیدی برای کنترل شیمیایی علف­های هرز پیشنهاد می­شود (Powels et al., 1997). ترکیبات جدید ممکن است شامل ماده­ موثره جدید بوده، یا اینکه مواد موثره­ی قبلی با نسبت­های بهینه به شکل جدیدی در فرمولاسیون با هم آمیخته شده باشند (Nourbakhsh, 2021).

کاسپر^[1]، نام تجارتی پیشنهادی برای علف‌کش انتخابی علف‌های هرز پهن برگ مزارع گندم است که از ترکیب دو علف‌کش با نحوه عمل متفاوت شامل پروسولفورن^[2] (پنج گرم در کیلوگرم) و دای‏کمبا^[3] (50 گرم در کیلوگرم) در قالب فرمولاسیون گرانول خیس‏شونده[4] 55 درصد ارایه شده است (Nourbakhsh, 2021).

پروسولفورون علف‌کشی است از خانواده سولفونیل اوره  (گروه B بر اساس دسته‏بندی کمیته اقدام مقاومت به علف‏کش‏ها) که نحوه عمل آن جلوگیری از آنزیم استولاکتات سینتاز  است یعنی آنزیم پیش نیاز ساخت سه اسید آمینه­ی ضروری لوسین، ایزولوسین و والین است (Blair & Martin, 1988).

دای‏کمبا از گروه بنزوئیک اسیدها (از گروه O) است که نحوه عمل آن تنظیم‌کنندگی رشد (اکسین مصنوعی) است و از طریق ریشه و برگ جذب می­شود (Tomlin, 2009). ایجاد ناهنجاری‌های فیزیولوژیک ناشی از رشد نامتقارن و طویل شدن سلول‌های گیاهی، نحوه­ی عمل شناخته شده­ علف­کش­های این گروه است که منجر به بدشکلی­ تورم، خم­شدگی (اپی­ناستی)، کشیدگی و فنجانی شدن اندام­های برگ‌، کاسبرگ‌، گلبرگ، بخش‌هایی از ساقه و دمبرگ­ها می‌شود Tomlin 2009; Dianat et al., 2013)). نیمه عمر دای‏کمبا در خاک بسته به شرایط مختلف، متفاوت گزارش شده است. در شرایط گرم و مرطوب، علف‏کش دای­کامبا پایداری کمی در خاک دارد زیرا به راحتی مورد تجزیه میکروبی قرار می­گیرد (Smith & Cullimore, 1975). با این حال، مرجع ایمنی مواد غذایی اروپا (Anonymous, 2011) دای­کامبا را جزو علف‏کش­های نیمه پایدار با نیمه عمر کمتر از 50 روز معرفی کرده است. پژوهشگران دیگر نیز پایداری این علف‏کش را چندین هفته گزارش کرده­اند

(Moyer et al., 1992 Friesen, 1965; Burnside & Lavy, 1966; Devlin et al. 1992;). دای‏کمبا پیش از این نیز به شکل ‏درآمیخته با توفوردی (دیالان سوپر) یا با تریاسولفورون (لینتور) برای مهار علف‌های هرز گندم به ثبت رسیده است (Zand et al. 2019).

با تحریک رشد بی­رویه توسط دای‏کمبا نیاز گیاه به اسیدهای آمینه‏ی ضروری نیز افزایش می‏یابد و اضافه کردن پروسولفورون به ترکیب علف‏کش نیز بر همین مبنا دارای پشتوانه­ی علمی است به طوری­که با محدود کردن ساخت اسیدهای آمینه ضروری فرایندهای حیاتی و رشد گیاه تحت تاثیر فشار گرسنگی با سرعت هر چه بیشتر مختل و منجر به مرگ گیاه می­شود و در واقع مرگ گیاه در عرض چند روز به سرعت اتفاق می­افتد. این مکانیزم تکمیلی اثر علف­کش­های هورمونی و بازدارنده­های ساخت آنزیم استولاکتات در مطالعات متعددی بررسی و تایید شده است (Isaacs et al., 2006; Sarabi et al., 2011; Sarabi et al., 2018). همچنین به منظور اثر بخشی بیشتر پیشنهاد می­شود پروسولفورون+دای‏کمبا در­آمیخته با یک مویان غیریونی به کار برده شود (Anonymous, 2017). نتایج یک پژوهش­ نشان داد مقدار 400 گرم در هکتار از نمونه­ی تجاری این علف­کش در مزرعه گندم توانست علف های هرز سخت­کنترل مانند کنگر وحشی (Cirsium arvense L.)  و پیچک (Convolvus arvensis L.) را به میزان 85 % کنترل کند (Manea et al., 2019). نتایج آزمایش دیگری در لهستان به منظور تاثیر مقادیر خردشده علف­کش­ها بر سورگوم نشان داد پروسولفورون+دای‏کمبا در مقدار 15/0 کیلوگرم در هکتار به صورت پیش رویشی + 15/0 کیلوگرم در هکتار پس رویشی، در مرحله سه تا چهار برگی سورگوم توانست علف­های هرز پهن برگ و باریک برگ  را مهار کند اگرچه با مقداری اثر منفی (70 درصد) بر ماده خشک سورگوم همراه بود (Kaczmarek, 2017). کاربرد پروسولفورون+دای‏کمبا برای کنترل علف­های هرز ذرت شیرین با نشانگان خسارت موقتی همراه بود (Waligóra et al., 2012). کارایی کنترل علف­های هرز آزمایش این محققین بین 30 تا 63 درصد بود که بیشترین کارایی در کنترل بیدگیاه (Agropyron repens L.) و کمترین آن مربوط به کیسه­کشیش (Capsella bursa pastoris L.)، سلمه (C. album) و بنفشه­ی وحشی (Viola arvensis L.) بود.

هدف از انجام این پژوهش، ارزیابی کارایی علف­کش پیش­آمیخته دای‏کمبا + پروسولفورون برای مهار علف­های هرز پهن­برگ همگام با حفظ عملکرد دانه گندم و تعیین احتمال بروز نشانگان خسارت ظاهری  در مناطق آزمایش بود.

مواد و روش

این پژوهش در قالب طرح پایه بلوک کامل تصادفی در چهار تکرار در مزارع تحقیقاتی مراکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان­های البرز (کرج)، فارس (زرقان)، خوزستان (دزفول)، و خراسان رضوی (مشهد)، طی سال زراعی 1399-1398 به اجرا در آمد. پنج علف‏کش از گروه یا خانواده­های مختلف با طیف اثر پهن­برگ­ها در سیزده تیمار ذکر شده در جدول یک اواسط پنجه زنی گندم (معادل مرحله رشدی 25 زادوکس) منطبق با مرحله 3 تا 5 برگی علف­های هرز، به کار برده شدند (Zadoks et al., 1974). مقادیر مختلف علف­کش جدید پروسولفوورن+ دای‏کمبا در این آزمایش همراه با مویان (شامل آدیگور[5] و سیتوگیت[6] به­طور جداگانه 5/1 لیتر در هکتار معادل 5/0 درصد حجمی) یا به تنهایی مورد آزمون قرار گرفتند. لازم به ذکر است در بخش نتایج و بحث به بعد از نام تجارتی علف‏کش (بدون ذکر فرمولاسیون) استفاده شده تا ضمن کوتاه شدن واژه­ها نظم نوشتاری مقاله نیز حفظ شود. مختصات جغرافیایی و مشخصات خاک مزارع محل آزمایش  به ترتیب در جداول دو و سه نشان داده شده است.

جدول 1- مشخصات علف‏کش­ها­ی تیمار شده در آزمایش

Table 1. Characteristics of herbicide treatments in the experiment

جدول 2- مشخصات اقلیمی مربوط مناطق اجرای طرح در آزمایش

Table 2. Climatic characteristics at different experimental locations

جدول 3- اطلاعات خاک شناسی مربوط مناطق اجرای طرح در آزمایش

Table3. Soil characteristics at different experimental locations

هر کرت آزمایش  دارای پنج ردیف 60 سانتی متری با ابعاد سه متر در 10متر در نظر گرفته شد به طوری که روی هر ردیف کاشت سه خط بذر گندم با ماشین ردیفکار همدانی در نیمه­ی دوم مهرماه به میزان 190 تا 220 کیلوگرم  در هکتار کشت گردید. در هر منطقه، مصرف کود طبق توصیه آزمون خاک و سایر عملیات زراعی داشت طبق توصیه زراعی انجام شد. تقویم عملیات زراعی و زمان کاربرد علف‏کش­ها در مناطق مختلف آزمایش  در جدول 4 آورده شده است. هر کرت به دو نیمه شاهد و تیمار تقسیم شد و عملیات سمپاشی با استفاده از سمپاش موتوری پشتی^[7] مجهز به نازل شره‏ای با فشار خروجی‏ 8/2 بار برابر 73/0 لیتر بر دقیقه و مقدار مصرف آب 300 لیتر در هکتار در نیمه­ تیمار انجام شد. علف­های هرز باریک برگ بسته به منطقه بیشتر شامل یولاف وحشی زمستانه ((Avena ludoviciana Durieu. ، چچم (Lolium rigidum L.)، پوآ (Poa annua L.) و علف خونی (Phalaris minor L.) بودند که در کرت­های آزمایش با استفاده از علف­کش تاپیک (کلودینافوپ-پروپارژیل 8 درصد EC) به مقدار یک در لیتر در هکتار در اوایل پنجه­زنی گندم کنترل شدند. به منظور ارزیابی اثر علف‏کش­ها بر روی علف­های هرز پهن­برگ 30 روز پس از آخرین سمپاشی و هم زمان با نمره­دهی چشمی نمونه­برداری برای تعیین وزن خشک علف­های هرز پهن­برگ انجام گرفت. ارزیابی چشمی با استفاده از روش پیشنهادی شورای تحقیقات علف­های هرز اروپا[8]  15 روز پس از اعمال تیمارها صورت گرفت (Wilkinson, 1971). نمونه‏برداری از دو ردیف وسط هر کرت که شامل نیمه شاهد آلوده به علف­های هرز پهن­برگ و نیمه سمپاشی­شده بود، با استفاده از کادر 50×50 سانتی‏متر به­طور تصادفی و پس از حذف حاشیه­ها انجام شد. بر اساس نمونه­های جمع­آوری شده، تراکم و وزن خشک علف­های هرز به تفکیک جنس تعیین گردید. اندازه­گیری وزن خشک پس از قرار گرفتن در آون به مدت 72 ساعت در دمای 70 درجه به کمک ترازوی دقیق انجام شد. جهت تعیین اثر تیمارها بر عملکرد نهایی گندم پس از رسیدگی فیزیولوژیکی از محصول نمونه‌گیری به عمل آمده و درصد افزایش عملکرد دانه نسبت به شاهد محاسبه شد. داده‏ها پس از ثبت و مرتب شدن در نرم افزار مایکروسافت اکسل در محیط SAS 9.1 تحلیل شدند. مقایسه میانگین‏‏ با آزمون چند دامنه ای دانکن^[9] در سطح احتمال 05/0 انجام شد.

جدول 4- تقویم عملیات زراعی و زمان کاربرد علف‏کش­ها در مناطق مختلف آزمایش

Table 4. Timetable for field operations and application dates of herbicides at different experimental locations

نتایج و بحث

الف) طیف علف­های هرز

بررسی طیف ­علف­های هرز در مناطق مورد مطالعه  حاکی از تفاوت­هایی بود که باعث شد اثرات تیمارها در هر منطقه جداگانه مورد تجزیه آماری قرار گیرد. از مجموع 13 گونه علف هرز در مناطق مختلف، گونه­ی خاکشیر ایرانی (D. sophia) در دو منطقه کرج، و زرقان حضور غالب داشت (جدول 5). بی­تی­راخ (G. tricurnatum)، گل گندم (Centaurea depressa M.B.) و تاتاری (Carduus sp.) نیز در منطقه زرقان غالب بودند که بیشتر آن­ها در آزمایشات قبلی نیز حضور غالب داشتند (Minbashi Moeini et al., 2021). گونه­های غالب دیگر در کرج شامل شلمی (Rapistrum rogosum L.)، شاه تره (Fumaria. Vailantii Loisel.)، و سیزاب (Veronica persica Poir.) بودند. گونه­ی سخت-کنترل پنیرک
(Malva neglecta L.) به همراه خردل وحشی
 (S. arvensis)  فقط در دزفول مشاهده شد. در مشهد نیز گونه­های غالب شامل شاه تره، هفت بند (Polygonum aviculare L.)، سلمه تره
(C. album) و پیچک صحرایی (C. arvensis) بودند.

جدول 5- طیف علف‏های هرز و اهمیت آ­ن­ها در مناطق مختلف آزمایش

Table 5. Weed spectrum at different experimental locations

⁺⁺⁺Dominant, Non-present

طبق گزارش مین­باشی و همکاران (Minbashi et al., 2008)، گونه‌های هفت­بند، سلمه، خردل وحشی،  شاهی وحشی (Cardaria draba L.)، بی­تی­راخ، تلخه (A. repense) و خاکشیر ایرانی به­ترتیب مهم‌ترین علف‌های‌هرز پهن‌برگ مزارع گندم آبی کشور هستند. حضور غالب بعضی از علف­های هرز  سمج ماندن گل گندم و پیچک یا علف­های هرز نسبتا سخت-کنترل مانند علف هفت­بند طبق آزمایش فعلی، حاکی از مدیریت ضعیف مزارع و استفاده از علف­کش­هایی هست که در مهار آن­ها کارایی کامل ندارند (Motaghi et al., 2013).

ب) کارایی کنترل بر مبنای وزن خشک علف­های هرز و ارزیابی نظری

کرج: نتایج تجزیه واریانس وزن خشک علف‏های هرز خاکشیر،  شاه تره، شلمی و سیزاب نشان داد که تیمارهای علف‏کش اثر معنی‏دار بر صفت مذکور داشت (جدول‏های تجزیه واریانس نشان داده نشدند). مقایسه میانگین‏ها نشان داد کاسپر در بیشتر تیمارهای مربوطه (شامل مقادیر مختلف و همراه با مویان یا بدون مویان)، توانست  وزن خشک خاکشیر را  بیش از 90 درصد کاهش دهد و  با لینتور، بازاگران دی­پی و بوکتریل یونیورسال در یک گروه آماری قرار گرفت (جدول 6).

جدول 6- کارایی تیمارهای آزمایش برمبنای درصد کاهش وزن خشک علف­های هرز و رتبه­دهی نظری در کرج

Table 6. Treatments effeicacy on weed dry matter (decrease percent) and visual assessment ratings in Karaj

با این­وجود، کاسپر با کمترین مقدار مصرف (300 گرم در هکتار) بدون مصرف مویان یا همراه با مویان آدیگور قادر به کنترل مناسب خاکشیر نبود ( 75درصد یا کمتر) و این دو تیمار با ضعیف­ترین تیمار یعنی برومایسید ام­آ (25/71 درصد کنترل) هم­گروه شدند. همچنین تیمار کاسپر با کمترین مقدار مصرف (300 گرم در هکتار) بدون مصرف مویان یا همراه با هر نوع مویان قادر به کنترل مناسب شاه تره نبود ( 75درصد یا کمتر)  وبه ویژه در مصرف بدون مویان با برترین تیمارها تفاوت معنی دار نشان داد. کنترل شلمی توسط تمام تیمارهای آزمایش خوب تا عالی (85 تا 100 درصد) انجام شد. نتایج ارزیابی نظری که حاکی از اثر تیمارها بر انبوهی علف­های هرز است نشان داد 15 روز پس از سمپاشی تاثیر علف­کش کاسپر بدون مصرف مویان قابل قبول نبود (60درصد کنترل) ولی همراه با آدیگور یا سیتوگیت تا 77 درصد  افزایش یافت. با این وجود، گذشت 45 روز بعد از سمپاشی نشان داد اثر کاسپر در تمامی تیمارها بیش از 75درصد است و افزودن مویان توانست کارایی مقدار مصرف کمتر را (300 گرم در هکتار) را به­طور قابل قبولی جبران کند و بیش از 80درصد کنترل را باعث شود (جدول 7).

جدول 7- کارایی کنترل تیمارهای آزمایش  برمبنای درصد خسارت نظری علف­های هرز در 15، 30 و 45 روز پس از کاربرد علف­کش در کرج

Table 7. Treatments efficacy on weeds control (percent) based on visual assessment ratings at 15, 30 and 45 days after treatment (DAT) in Karaj

سیزاب و سپس شاه تره در منطقه‏ی کرج به نسبت سخت کنترل محسوب شدند و کمترین مقدار مصرف کاسپر (300 گرم در هکتار)  از عهده­ی کنترل آن­ها برنیامد. با این وجود درصد کنترل شاه تره با افزایش مقدار مصرف و افزوده شدن مویان تا 83درصد بالا رفت ولی در مورد سیزاب، افزایش قابل قبولی نداشت. سیزاب علف هرز سخت کنترلی است که با توفوردی و دای‏کمبا کنترل نمی­شود ولی وجود برموکسینیل در فرمولاسیون علف­کش می­تواند تا حدی کنترل آن را افزایش دهد (Al-Khatib, 1995). در این آزمایش علف­کش­های بوکتریل یونیورسال و برومایسید ام­آ هم نتوانستند سیزاب را به خوبی کنترل کنند که می­تواند به دلیل ناکافی بودن حداقل ماده­ی موثره برموکسینیل در این ترکیبات برای کنترل سیزاب باشد. حتی بیشتر علف­کش­های سولفونیل اوره به تنهایی قادر به کنترل خوب سیزاب نیستند ولی جود مواد موثره شامل کارفنترازون، مت­سولفورون+کلروسولفوورن، پیروکسولام و متری­بیوزین در فرمولاسیون علف­کش یا در مخزن سمپاش به شکل مخلوط­های انتخابی کنترل آن را تا حد زیادی افزایش می­یابد (Al-Khatib, 1995; Lingenfelter and Curran, 2017 ).

زرقان:  نتایج تجزیه واریانس وزن خشک علف‏های هرز خاکشیر ایرانی،  بی­تی­راخ، گل گندم و تاتاری نشان داد که تیمارهای علف‏کش اثر معنی‏دار بر صفت مذکور داشت (جدول‏های تجزیه واریانس نشان داده نشدند). مقایسه میانگین‏ها نشان داد کاسپر در تمام تیمارهای مربوطه توانست وزن خشک خاکشیر را  بیش از 90 درصد کاهش دهد و با بوکتریل یونیورسال در یک گروه آماری قرار گرفت. (جدول 8). در مقابل، سه تیمار برومایسید ام­آ، بازاگران دی­پی و لینتور کنترل کمتر از 90 داشتند. بر خلاف منطقه­ی کرج، در این منطقه کاسپر با کمترین مقدار مصرف (300 گرم در هکتار) بدون مصرف مویان یا همراه با مویان آدیگور قادر به کنترل مناسب خاکشیر (بیش از 90 درصد) بود. همچنین تیمارهای کاسپر در تمام مقادیر توانستند وزن خشک بی­تی­راخ را بیش از 85درصد کاهش دهد ولی سه تیمار برومایسید ام­آ، بازاگران دی­پی و لینتور کارایی کمتر از 85 درصد در کنترل بی­تی­راخ نشان دادند. گل گندم و تاتاری  توسط تمام تیمارهای آزمایش به جز برومایسید ام­آ، بازاگران دی­پی و لینتور خوب تا عالی (85 تا 100 درصد) کنترل شدند. نتایج ارزیابی نظری منطبق با نتایج کاهش وزن خشک علف­های هرز توسط تیمارهای آزمایش در زرقان بود. در سه مرحله­ی 15، 30 و 45 روز پس از سمپاشی تاثیر علف­کش کاسپر همراه یا بدون مصرف مویان­ها، قابل قبول بود (85درصد و بیشتر ) ولی سه تیمار برومایسید ام­آ، بازاگران دی­پی و لینتور امتیاز قابل قبولی در مهار انبوه علف­های هرز نگرفتند و در بیشترین مقدار 75درصد ثبت شد (جدول 9).

جدول 8- کارایی تیمارهای آزمایش برمبنای درصد کاهش وزن خشک علف­های هرز در زرقان

Table 8. Treatments efficacy on weed dry matter (decrease percent) and visual assessment ratings in Zarghan

جدول 9- کارایی کنترل تیمارهای آزمایش  برمبنای درصد خسارت نظری علف­های هرز در 15، 30 و 45 روز پس از کاربرد علف­کش در زرقان

Table 9. Treatments efficacy on weeds control (percent) based on visual assessment ratings at 15, 30 and 45 days after treatment (DAT) in Zarghan

بی­تی­راخ و تاتاری به نسبت دشوارتر کنترل شدند و علف­کش لینتور ضعیف­ترین علف­کش در مهار این علف­های هرز و به طور کلی بود. طی آزمایشات گذشته نیز کارایی لینتور برای کنترل علف­های هرز شامل گل گندم، بی­تی­راخ و خاکشیر (70 تا 85درصد)  ارزیابی شد (Minbashi Moeini et al., 2021). همچنین آزمایش مین­باشی و همکاران (Minbashi et al., 2022) نشان داد بی­تی­راخ توسط علف­کش فلوروکسی­پیر (کاوین­فلورکس 20% EC)، متعلق به گروه علف­کش­های شبه-اکسینی (خانواده پیریدین-کاربوکسیلیک اسید) بین 91/76 تا 41/82 درصد (5/1 تا 5/2 لیتر در هکتار) کنترل شد. به نظر می­رسد علف­کش­های شبه اکسینی موفقیت چندانی در کنترل بی­تی­راخ ندارند. تحقیقات حاکی از آن هستند که جمعیت­های مختلف بی­تی­راخ دارای حساسیت ­های مختلف به علف­کش­های توصیه شده برای این گونه علف هرز هستند (Hill et al., 1996). بی­تی­راخ جزو علف­های هرزی است که به سرعت به علف­کش­های گروه سولفونیل اوره از خود مقاومت نشان می دهد. (Papapanagiotou et al., 2019 ;Cheng, 2015) و استفاده از علف­کش­های مخلوط با افزایش کارایی و کاهش نرخ مقاومت انتخاب منطقی­تر در مهار این علف­هرز هستند. با این وجود استفاده از علف­کش­های گروه فنوکسی استیک اسید مانند توفوردی و ام­سی­پی­آ با توجه به گزارش مقاومت ساده و عرضی بی­تی­راخ به علف­کش­های سولفونیل اوره و فنوکسی استیک اسید در کشور (Nosrati and Mohammadyari, 2019) ایجاب می­کند، استفاده از علف­کش­های این دو گروه در مکان­های آلوده به بی­تی­راخ محدود گردد. افزودن مویان به علف کش کاسپر در مقایسه با عدم کاربرد مویان تفاوت معنی­داری بر کارایی آن در این منطقه نشان نداد.  

دزفول: نتایج تجزیه واریانس وزن خشک علف‏های هرز پنیرک و خردل وحشی  نشان داد که تیمارهای علف‏کش اثر معنی‏دار بر صفت مذکور داشت (جدول‏های تجزیه واریانس نشان داده نشدند). مقایسه میانگین‏ها نشان داد کاسپر در بیشتر تیمارهای مربوطه توانست  وزن خشک خاکشیر را  بیش از 85 درصد کاهش دهد و با بوکتریل یونیورسال، برومایسید ام­آ و بازاگران دی­پی در یک گروه آماری قرار گیرد. (جدول 10). در مقابل، سه تیمار لینتور، کاسپر 300 و 400 گرم در هکتار بدون افزودنی و کاسپر 400 گرم با مویان آدیگور بین 70 تا 85 درصد کنترل را نشان دادند.  لینتور در کنترل پنیرک ناتوان بود و کارایی آن 49/68 درصد به دست آمد که با اختلاف معنی دار در گروه جداگانه از سایر تیمارهای آزمایش قرار گرفت. پنیرک علف­هرزی است که با علف­کش­های رایج توفوردی و گرانستار به خوبی مهار نمی شود (Nourbakhsh, 2021).کنترل پنیرک با توفوردی در یک آزمایش در اهواز 63درصد بود (Zand et al., 2007). طی آزمایش دیگر نیز، توفوردی+ ام­سی­پی­آ، لینتور، دیالان سوپر و بوکتریل یونیورسال در کنترل پنیرک ناموفق (45 تا 76 درصد) بودند (Minbashi et al., 2022). برای کنترل پنیرک می­توان از ماده­ی موثره فلوروکسی­پیر استفاده کرد زیرا پنیرک و اعضای خانواده آن از حساسیت نسبی به فلوروکسی­پیر برخوردارند (Botman and Bain, 1992; Coleman et al., 2019). همچنین کنترل پنیرک را در اهواز با علف­کش فلوروکسی­پیر (5/2 لیتر در هکتار) 77درصد گزارش شد (Zand et al., 2007). همچنین دوپلسان سوپر به عنوان علف­کش اختصاصی پنیرک نیز معرفی شده است (Nourbakhsh, 2021). یافته­های پژوهش دیگر در کشور  نشان داد فلوروکسی­پیر، اتللو و دوپلسان سوپر در کنترل پنیرک (85 درصد و بیشتر) موفق بودند (Minbashi et al., 2022).

خردل وحشی در دزفول به راحتی کنترل شد و تنها تیمار ضعیف برای کنترل آن کاسپر 300 گرم در هکتار بدون مویان بود (جدول 10). نتایج ارزیابی نظری منطبق با نتایج کاهش وزن خشک علف­های هرز توسط تیمارهای آزمایش بود. در دو مرحله­ی 15 و 30  روز پس از سمپاشی تاثیر علف­کش کاسپر همراه یا بدون مصرف مویان­ها، قابل قبول بود (بیش از 90 درصد ). سایر علف­کش­های آزمایش نیز کارایی بر اساس ارزیابی نظری با کارایی خوب تا عالی ارزیابی شدند (جدول 11).

جدول 10- کارایی تیمارهای آزمایش برمبنای درصد کاهش وزن خشک علف­های هرز در دزفول

Table 10. Treatments efficacy on weed dry matter (decrease percent) in Dezful

جدول 11- کارایی کنترل تیمارهای آزمایش  برمبنای درصد خسارت نظری علف­های هرز در 15، 30 و 45 روز پس از کاربرد علف­کش در دزفول

Table 11. Treatments efficacy on weeds control (percent) based on visual assessment ratings at 15, 30 and 45 days after treatment (DAT) in Dezful

با اینکه خردل وحشی جزو علف­های هرز سخت کنترل نیست اما استفاده مداوم از علف­کش­های سولفونیل اوره می­تواند منجر به ایجاد مقاومت عرضی در این علف هرز شود(Gherekhloo et al., 2018). بنابراین به نظر می­رسد استفاده از علف­کش­های با ماده­ی موثره شبه هورمونی در شرایطی که آلودگی به این علف­هرز زیاد است منطقی­تر باشد. در این منطقه نیز مانند رزقان، علف­کش لینتور به نسبت ضعیف­تر از سایر علف­کش­های دیگر آزمایش عمل کرد.

مشهد: به دلیل انبوهی کم علف­های هرز بر حسب گونه­های غالب در کرت­های آزمایشی، تجزیه آماری بر روی مجموع وزن خشک علف های هرز پهن برگ شامل هفت بند، شاه تره، سلمک و پیچک صحرایی انجام گرفت. نتایج تجزیه واریانس وزن خشک علف‏های هرز حاکی از اثر معنی­دار تیمارهای علف‏کش بر صفت مذکور بود (جدول‏های تجزیه واریانس نشان داده نشدند). مقایسه میانگین‏ها نشان داد کارایی کاسپر در تمام مقادیر به همراه ماده افزودنی ( آدیگور یا سیتوگیت) نسبت به کاربرد تنهای آن بیشتر بود. کاربرد کاسپر ۴۰۰ گرم در هکتار  با آدیگور و سیتوگیت به ترتیب با ۹۳ و ۹۷ درصد کاهش وزن خشک علف ها  در گروه آماری مشترک با بوکتریل یونیورسال (۹۷ درصد کاهش وزن خشک) قرار گرفت و موثرترین تیمارهای آزمایش بودند (جدول 12). کاسپر ۳۰۰ گرم در هکتار با ۴۲ درصد کاهش وزن خشک  علف های هرز تاثیری مشابه با علفکش بازگران دی پی ۲ لیتر در هکتار (۴۴ درصد کاهش وزن خشک) داشت و هر دو به عنوان ضعیف­ترین تیمارهای کنترل شیمیایی در یک گروه آماری قرار گرفتند (جدول 12). نتایج ارزیابی نظری در مرحله­ی 30  روز پس از سمپاشی تا حد زیادی منطبق با نتایج کاهش وزن خشک علف­های هرز توسط تیمارهای آزمایش بود (جدول 12).

جدول 12- کارایی تیمارهای آزمایش برمبنای درصد کاهش وزن خشک علف­های هرز و ارزیابی نظری  در مشهد

Table 12. Treatments efficacy on weed dry matter (decrease percent) and visual assessment in Mashhad

در این منطقه بازاگران دی­پی به نسبت ضعیف­تر از سایر علف­کش­های دیگر آزمایش عمل کرد و از میان تیمارهای علف­کش جدید فقط تیمارهای آمیخته با مویان کارایی قابل قبولی نشان دادند. با توجه به جدول 13 می­توان دریافت تیمارهای علف­کش جدید کنترل خوب تا عالی بر کاهش حسب وزن خشک کل­ علف­های هرز نشان دادند ولی کنترل عالی (بیش از 85 درصد) فقط در مقادیر بالاتر مصرف صرفنظر از اینکه مویان مصرف شده باشد یا به تنهایی به کار گرفته شود به دست آمد.  دو مقدار مصرف 300 و 400 گرم در هکتار نسبت به تیمار 500 گرم در هکتار کنترل کلی کمتری ارایه دادند با این وجود کنترل بعضی از علف­های هرز مانند خاکشیر، شلمی، بی­تی­راخ، گل گندم، تاتاری و خردل وحشی در مقدار 400 گرم در هکتار نیز بیش از 85درصد ثبت شد. مصرف 300 گرم در هکتار کاسپر بدون مویان برای بعضی از علف­های هرز سخت-کنترل قابل قبول نبود اما با اضافه شدن مویان در مخزن سمپاش کارایی کنترل برای شاه تره و پنیرک افزایش یافت. به نظر می­رسد افزودن سیتوگیت نسبت به آدیگور به مقدار 300 گرم در هکتار کاسپر کارایی آن را در موارد محدودی افزایش داد هر چند تفاوت مشخص آماری بین این دو مویان به دست نیامد. مطالعه­ی حمامی و همکاران (Hamami et al., 2015)، نشان داد روغن منداب و آدیگور بیشترین تاثیر را در افزایش کارایی کنترل سلمه تره با علف­کش پیریدیت داشتند در حالی که کوکوویت و سیتوگیت دارای  کمترین تاثیر بودند. در مطالعه­ی آن­ها  پتانسیل نسبی برای مقادیر دوز موثر 50درصد (ED50) برای آدیگور و سیوگیت به ترتیب 012/2 و 250/1 محاسبه شد. اگر پتانسیل نسبی مساوی یک باشد نشان دهنده این است که اضافه کردن مواد افزودنی هیچ اثری بر روی فعالیت شاخ و برگی علف­کش نداشته است (Hamami et al., 2015).

ج) عملکرد دانه گندم

تاثیر علف­کش­های آزمون شده بر عملکرد دانه گندم کرج نشان داد، از میان تیمارهای علف­کش جدید، کاسپر 400 گرم (24 درصد افزایش) و کاسپر 400 گرم + سیتوگیت (22 درصد افزایش) همانند بوکتریل یونیورسال  و بازاگران دی­پی (به ترتیب با 25 و 21درصد افزایش)، در گروه آماری مشترک با وجین دستی (با 27 درصد افزایش) قرار گرفتند (جدول14). لینتور از میان علف­کش­های قدیمی کمترین تاثیر را بر حفظ عملکرد دانه در کرج نشان داد. حفظ عملکرد دانه در زرقان با تیمارهای کاسپر از 53/38 درصد تا 37/72 درصد در مقایسه با وجین دستی (23/65 درصد) متغییر بود اما فقط کاسپر 300+سیتوگیت با کمترین مقدار افزایش عملکرد اختلاف معنی­دار با وجین دستی نشان داد. از علف­کش­های قدیمی نیز بازاگران دی­پی کارایی ضعیفی (17/34درصد) در حفظ عملکرد دانه داشت که با وجین دستی در دو گروه آماری مجزا قرار گرفتند.  بیشترین درصد افزایش  عملکرد دانه گندم در دزفول مربوط به کاسپر 300 گرم + ماده افزودنی سیتوگیت 5/1 لیتر در هکتار معادل نیم درصد حجمی با 31/65 درصد افزایش بود (جدول 14). افزایش عملکرد دانه گندم در دزفول حاصل از کاربرد کاسپر با کمترین مقدار نسبت به مقادیر 400 و 500 گرم در هکتار صرفنظر از مصرف یا عدم مصرف مویان، بیشتر بود که در مواردی معنی­دار شد (جدول 14).

در اینجا نیز علف­کش لینتور (با 28 درصد افزایش عملکرد دانه گندم)  تاثیر کوچکی نسبت به سایر علف­کش­های رایج پیشین در افزایش عملکرد محصول در این منطقه داشت.  همه­ی علف­کش­های مورد آزمایش در مشهد موجب افزایش درصد عملکرد دانه گندم نسبت به شاهد آلوده شدند. تیمارهای علف­کش با میانگین ۴۱ تا ۷۲ درصد افزایش عملکرد دانه گندم با تیمار وجین دستی (۵۳ درصد افزایش عملکرد دانه) تفاوت معنی دار نداشتند (جدول 14).  افزایش عملکرد دانه در تیمار عاری از علف­هرز از 58/27 درصد در کرج تا 23/65 درصد در زرقان متغیر بود. پتانسیل عملکرد ارقام و شرایط زراعی و اقلیمی مناطق در این تفاوت­ها موثر است (Hadizadeh et al., 2016).

در نتیجه­ گیری کلی، علف­کش جدید کاسپر می­تواند جایگاه خوبی در سبد سموم علف­کش­های مهار پهن برگ­ها (شامل خاکشیر ایرانی، بی­تی­راخ، تاتاری، شلمی، خردل وحشی، پنیرک و شاه تره)  در گندم داشته باشد چراکه دارای شرایط علف­کش­های ایمن به لحاظ مقدار مصرف کم، نداشتن موادی با پایداری متوسط یا زیاد در ترکیبات و فرمولاسیون گرانول خیس­شونده است که به لحاظ، ایمنی در حمل و نقل و کاربرد شایان توجه است. مقدار توصیه برای مصرف این علف­کش با توجه به یافته­های آزمایش فعلی 300 گرم در هکتار همراه با مصرف افزودنی سیتوگیت یا آدیگور یا در مواردی که آلودگی کلی مزرعه، کم بوده و یا علف­های هرز سخت-کنترل (مانند پنیرک و شاه تره) تراکم کمی داشته باشند بدون ماده­ی افزودنی است.

جدول13- ارزیابی توصیفی کارایی علف­کش ها بر اساس کنترل وزن خشک علف­های هرز در مناطق آزمایش

Table 13. Descriptive assessment of herbicide efficiency for weed control population at the all experimental locations

جدول 14- تاثیر تیمارها بر درصد افزایش عملکرد دانه گندم در مناطق آزمایش

Table 14. Treatments effects on wheat grain yield (increases percent) in experimental regions

منابع

Al-Khatib, K., 1995. Western Washington Weed Control Guide: Weed Control in Wheat. Washington, USA.

Anonymous. 2011. Conclusion on the peer review of the pesticide risk assessment of the active   substance   dicamba.   EFSA   J. 9(1):1965, [52   pp.]   doi:10.2903/j.efsa.2011.1965.   Available   online: www.efsa.europa.eu/efsajournal.ht.

Anonymous. 2017. Casper manual herbicide. Syngenta, Basel Switzerland. https://www.syngentaturf.com.au/product/crop-protection/herbicide/casper. Accessed July 2, 2022.

Blair, A.M., and Martin, T.D. 1988. A review of the activity, fate and mode of action of sulfonylurea herbicides. Pesticide Sci., 22(3): 195-219.

Boatman, N. and Bain, A. 1992.  Evaluation of quinmerac and fluroxypyr against hedgerow flora and uncommon arable weeds. Tests Agrochem. Cultiv. (13). 42-43

Burnside, O.C., Lavy, T.L. 1966. Dissipation of dicamba. Weeds, 14: 211–214.

Cheng, L. 2015.  The synergism of chemical herbicides and Aureobasidium pullulans for control cleavers (Galium aparine L.) in wheat. J. Agric. Sci. Technol., 16(7): 1484.

Coleman, M., Kristiansen, P., Sindel, B., and Fyfe, C. 2019. Marshmallow (Malva parviflora): Weed management guide for Australian vegetable production. University of New England 12 Pp.

Crompton, T.R. 2000. Determination of Organic Compounds in Soils, Sediments and Sludges (e-Library, 2002 Ed.). London and New York: E & FN Spon (Taylor & Francis).

Devlin, D. L., Peterson, D. E. and David Regehr, L. 1992. Residual Herbicides, Degradation, and Recropping Intervals, Kansas State University. Available at: https://www.coffey.k-state.edu/crops-livestock/crops/Residual%20Herbicides.pdf.

Dianat, M., Zand, E., Alizadeh, H., Nosrati, I. and Babaei, S. 2013. Herbicide symptomology. Agricultural Education and Extension Publication (EATK). Iran. 121 Pp.

Friesen, H. A. 1965. The movement and persistence of dicamba in soil. Weeds, 13: 30–33.

Grichar, W.J., Dotray, P.A and D.R. Langham. 2011. Weed control and the use of herbicides in sesame production. Pages 41-72 in Herbicides, Theory and Applications, S. Soloneski and M. Larranmendy, Eds, InTech. US.

Gherekhloo, J., Hatami, Z.M., Alcántara-de la Cruz, R., Sadeghipour, H.R. and De Prado, R., 2018. Continuous use of tribenuron-methyl selected for cross-resistance to acetolactate synthase–inhibiting herbicides in wild mustard (Sinapis arvensis). Weed Sci. 66(4): 424-432.

Hadizadeh, M.H., Hosseiniykia, S.H., Torabi, S.H. and Hajmohammadnia Ghalibaf, K.  2016. Investigating on Sensitivity of Wheat Cultivars to Total® WG 80% (Metsulfuron methyl+Sulfosulfuron) in Different Regions of Iran. App. Res. Field Crops. 29(4):49-63.[In Persian with English Summery].

Hammami, H., Aliverdi, A., & Parsa, M. 2015. Effects of adjutants on the performance Pyridate on Common Lambsquarters (Chenopodium album) control. Iranian Weed Science Congress, 1-3 Sep. Birjand, Iran. [In Persian with English Summery].

Hill, A., Courtney, A., and Harvey, B. 1996.  An assessment of the possible reasons for differential tolerance to fluroxypyr in selected populations of Galium aparine. Weed Res., 36(1): 15-20

Isaacs, M.A., Hatzios, K.K., Wilson, H.P. and Toler, J., 2006. Halosulfuron and 2, 4-D mixtures' effects on common lambsquarters (Chenopodium album). Weed Technol., 20(1): 137-142.

Kaczmarek S. 2017. A study on Sorghum bicolor (L.) Moench response to split application of herbicides. J. Plant Prot. Res. 57: 152.157.

Lingenfelter, D. & Curran, W. 2017. Annual Weed Control in Winter Cereals. Available online: https://extension.psu.edu/annual-weed-control-in-winter-cereals Accessed: July 2, 2022.

Manea, D.N., Pet I. Inciu, A.A. and Stef, R. 2019. Control of horse thistle (Cirsium arvense Scop.) in winter wheat crop. Res. J. Agric. Sci. 47: 82-89.

Minbashi Moeini, M., Baghestani, M. A., Ahmadi, A., Abtali, Y., Esfandiari, H., Adim, H., Barjesteh, A., Bagherani, N., YounesA-badi, M., PourAzar, A., Jahedi, A., Jararzadeh, N., Jamali, M., Hoseini, S. M., Nowrooz Zadeh, S., Delghandi, M., AghaBeigi, F., Sajedi, S., Javadi, B., Moosavi, M. 2008  Analytical approach to weed management of irrigated wheat fields of Iran (from 2000 to 2005). In 2nd National Weed Science Congress, 29 & 30 January. Mashhad. 90. [In Persian with English Summery].

Minbashi Moeini, M., Hadizadeh, M.H., Baghestani, M.A., Veisi, M. & Jamali, M. 2021. Efficacy of Bromoxynil+ 2, 4-D (Buctril Universal 56%EC) as Broadleaf Weed Killer in the Wheat Fields of Iran. J. of Plant Prot., 34(4): 485-499. [In Persian with English Summery].

Minbashi Moeini, M., Hadizadeh, M.H., Karaminejad, M.R., Sabet-Zanganeh, H., Jamali, M. & Haghighi, A. 2022. Efficacy of fluroxypyr compared with common broadleaf herbicides in the wheat fields. J. Iran. Plant Prot. Res., (In press), doi: 10.22067/jpp.2022.74981.1074. . [In Persian with English Summery].

Motaghi, S., Akbari, G.A., Minbashi, M., Allahdadi, I. and Zand, E. 2013.  Evaluation of weed density, diversity and structure in irrigated wheat fields in different climates of Iran. J. Agroecol., 3(2): 15-34. [In Persian with English Summery].

Moyer, J.R., Bergen, P., Schaalje, G.B. 1992. Effect of 2, 4-D and dicamba residues on following crops in conservation tillage systems.  Weed Technol., 6: 149–155.

Nosratti, I. and Muhammadyari, A. 2019.  First report of multiple resistance in Galium aparine to ALS-inhibiting and auxin analog herbicides in Kermanshah, Iran. Planta Daninha, 37. 1-9

Nourbakhsh, S. 2021. List of important pests, diseases and weeds of major agricultural products, chemicals and recommended ways for their control. Plant Protection organization, Ministry of Jihad-e Agriculture, 224 Pp. [In Persian].

Papapanagiotou, A., Damalas, C., Bosmali, I., Madesis, P., Menexes, G., and Eleftherohorinos, I. 2019.  Galium spurium and G. aparine resistance to ALS-inhibiting herbicides in northern Greece. Planta Daninha, 37: 1-12.

Powels, S. B., Preston, C., Bryan, I. B., and Jutsum, A. R. 1997.  Herbicide resistance: impact and management. Adv. Agron. J., 58: 57-93

Sarabi, V., Rashed Mohassel, M.H. and Valizadeh, M., 2011. Response of redroot pigweed (Amaranthus retroflexus L.) to tank mixtures of 2, 4-D plus MCPA with foramsulfuron. Aust. J. Crop Sci. 5(5): pp.605-610.

Sarabi, V., Ghanbari, A., Rashed Mohassel, M.H., Mahallati, M.N. and Rastgoo, M., 2018. Interaction of foramsulfuron or nicosulfuron with 2, 4-D+ MCPA on important broadleaf weeds in corn (Zea mays L.). Plant Prod. Sci., 21(3): 203-214.

Smith, A.E., Cullimore, D.R. 1975. Microbiological degradation of the herbicide dicamba in moist soils at different temperatures. Weed Res., 15: 59–62.

Tomlin, C.D.S. 2009. The Pesticide Manual (Fifteenth Edition). BCPC (British Crop Protection Council), Hampshire, UK. 1457Pp.

Wilkinson, R.E. 1971. Research Methods in Weed Science. Southern Weed Science Society, 40pp.

Waligóra, H., Weber, A., Skrzypczak, W., Idziak, R., Szulc, P. and Cichocki, M., 2012. Effectiveness of dicamba+ prosulfuron and reaction of sugar maize (Zea mays ssp. saccharata Koern.) varieties. Nauka Przyroda Technologie, 6(4): p.76.

Zadoks, J. C., Chang, T. T., and Konzak, C. F. 1974.  A decimal code for the growth stages of cereals. Weed Res., 14(6): 415-421

Zand, E., Baghestani, M.A., Soufizadeh, S., PourAzar, R., Veysi, M., Bagherani, N., Barjasteh, A., Khayami, M.M. and Nezamabadi, N., 2007. Broadleaved weed control in winter wheat (Triticum aestivum L.) with post-emergence herbicides in Iran. Crop Prot., 26(5): 746-752.

Zand, E., Nezamabadi, N., Baghestani, M.A., Shimi, P., and Mousvi, S.K. 2019. A guide to chemical control of weeds in Iran. Jihad_e_Daneshgahi Press, Mashhad, Iran. 216 Pp. [In Persian].

[1] Casper

[2] Dicamba: 3,6-dichloro-2-methoxy-benzoic acid sodium salt

[3] Triasulfuron: 1-[2-(2-chloroethoxy)phenyl]sulfonyl-3-(4-methoxy-6-methyl-1,3,5-triazin-2-yl)urea

[4] Wettble granules (WG)

[5] Adigor^®

[6] Citogate^®

[7] MATABI e⁺ (Tgoizper company)

[8] EWRC

[9] Duncan Multiple Range Test (DMRT)