راهبردهای مدیریت به‌زراعی در کشت‌های تاخیری سیب زمینی

تنش خشکی محصول سیب‌زمینی در ابتدای فصل، کنترل بهتر علف­های هرز، کاهش مصرف سموم و افزایش کارائی مصرف آب است (3). ولی دراین کشت‌ها، در برخی مناطق ممکن است مراحل رشد و نمو محصول با شرایط نامطلوب دما، طول ­روز و تشعشع مواجه گردد (9). دما مهم­ترین عامل محیطی مؤثر در رشد و عملکرد سیب‌زمینی است. سیب‌زمینی محصولی است که به هوای خنک سازگاری داشته و مطلوب‌ترین میانگین روزانه درجه حرارت برای رشد این محصول 15 تا 25 درجه سانتی‌گراد است(16). کشت­های تاخیری از تیرماه آغاز می­شود و درجه حرارت‌ بالای  محیط در این زمان، رشد جوانه­ها را محدود و درصد سبز مزرعه را کاهش می­دهد. بعد از تیر ماه درجه حرارت به­تدریج کاهش می­یابد لذا مجموع درجه حرارت روزانه مؤثر کمتری برای رشد محصول تامین می­شود و فاصله زمانی بین مراحل نمو بیشتر شده و درحقیقت طول دوره رشد محصول افزایش خواهد یافت. نظر به اینکه در کشت­های تاخیری فصل رشد کوتاه است، این افزایش طول دوره رشد سبب می­شود در پاییز غده­ها رشد کامل نداشته و افت عملکرد پدید آید و حتی خطر خسارت سرمای زودرس پاییزه نیز تشدید گردد. طول روز، عامل مهم اقلیمی دیگری است که به شدت رشد رویشی، تشکیل استولن و غده را تحت تاثیر قرار می­دهد. سیب‌زمینی از نظر گل­دهی گیاهی روز بلند ولی از حیث غده­دهی روزکوتاه محسوب می­شود. باید دقت داشت از تیرماه کاهش طول روز آغاز می­شود لذا محصول سیب‌زمینی در کشت­های تاخیری با شرایط نامساعد طول ­روز مواجه شده که ممکن است با بروز ناهنجاری­هایی در رشد و نمو سبب کاهش عملکرد محصول شود. تشعشع نیز دیگر پارامتر اقلیمی است که به طور چشمگیری پتانسیل فتوسنتز را تعیین می­کند. درکشت­های تاخیری به دلیل کاهش طول­روز محصول تشعشع کمتری دریافت می نماید و این امر سبب افزایش رشد رویشی و تاخیر درتشکیل غده­ها و دیررسی محصول شده که ممکن است  مشکلات برداشت را در پاییز به­همراه داشته باشد (5، 9، 8 و 16) . بنابراین با توجه به موارد عنوان شده، کشت­های تاخیری سیب‌زمینی با چالش­های مختلفی روبرو است و مدیریت­ زراعی به­عنوان ابزاری کارآمد و کاربردی برای مقابله با این چالش­ها با هدف ایجاد شرایط مطلوب رشد محصول مطرح است. با توجه به پیش‌بینی گسترش مخاطرات زیست‌­محیطی در کشور، به منظور دستیابی به پایداری تولید سیب‌زمینی و به منظور غلبه بر چالش‌های یاد شده در کشت‌های تاخیری سیب‌زمینی ضرورت دارد مدیریت­های زراعی در مزرعه بیشتر مورد توجه قرار گیرد.

سیب‌زمینی (Solanum tuberosum L.) بعداز گندم، برنج و ذرت سومین محصول غذایی مهم جهان است که به­طور مستقیم توسط انسان مصرف می‌شود (15 ،13). این محصول با سازگاری وسیع اکولوژیکی در اکثر نواحی جهان و بیشتر در محدوده عرض جغرافیایی 65 درجه شمالی تا 45 درجه جنوبی و تا ارتفاع بیش از 3500 متر از سطح دریا کشت می‌شود (8). سازمان غذا و خواربار کشاورزی ملل متحد (فائو ) سال 2008 را سال سیب‌زمینی اعلام کرد و به این محصول، عنوان جواهر پنهان لقب داد. این سازمان آن را به عنوان محصولی کلیدی درچشم‌انداز امنیت غذایی به­ویژه در کشورهای در حال توسعه مطرح نمود (14). در ایران سیب‌زمینی تنها 2/0 درصد (سطح برداشت148 هزار هکتار) از کل سطح محصولات زراعی را به خود اختصاص داده ولی با تولید 96/6 درصد از کل تولید محصولات زراعی، جایگاه ویژه‌ای در امنیت غذایی کشور دارد (1). مصرف سرانه سیب‌زمینی در کشور 56 کیلوگرم بوده و با توجه به رشد جمعیت، افزایش تولید این محصول اجتناب ناپذیر است (2). با توجه به تنوع اقلیمی وسیع کشور این محصول به صورت کشت بهاره، کشت استمرار (تولید زمستانه)، کشت پاییزه (تولید بهاره )، کشت زمستانه (تولید تابستانه) تولید می شود. کشت بهاره سیب‌زمینی (تولید پاییزه) با سابقه‌ترین و مهمترین کشت در کشور است و 70 درصد از تولیدات سیب‌زمینی به این کشت اختصاص دارد و بالاترین عملکردها را دارا می‌باشد. مهمترین استان‌های تولیدکننده شامل همدان، اردبیل، اصفهان، آذربایجان شرقی، فارس، لرستان، کرمانشاه، کردستان، زنجان، چهارمحال و بختیاری، خراسان رضوی، مرکزی، آذربایجان غربی، سمنان و خراسان شمالی می‌باشند (1 و 8).

 در دهه اخیر (97-1387) سطح کشت محصولات باغبانی اغلب در مناطق کشت بهاره سیب‌زمینی به میزان 24 درصد گسترش یافته است. با توجه به خشکسالی و افت سطح آب‌های زیرزمینی و به‌دلیل هم‌پوشانی نیاز آبی باغات و زراعت سیب‌زمینی، کشت‌های تاخیری و حتی کشت تابستانه سیب‌زمینی به عنوان راهبردی با هدف  کم کردن فشار بر ذخایر آبی در مناطق تولیدی پیشنهاد شده که مورد استقبال کشاورزان قرار گرفته است (1، 7، 10و 11). در این کشت‌ها بروز تنش خشکی و بروز شرایط نامطلوب محیطی در برخی مناطق سبب ناهنجاری‌های رشد و نمو شده و عملکرد کاهش یافته است (3 و 9). برای افزایش سطح کمی و کیفی و تولید پایدار سیب‌زمینی در این شرایط مدیریت و اقدامات زراعی ویژه‌ای لازم است تا در مزارع اعمال گردد و اثرات نامطلوب شرایط محیطی به حداقل برسد و محصول از رشد مطلوب بر خوردار شده و کمترین کاهش در تولید به­وجود آید.